Co to znaczy być narcyzem?

Być narcyzem to coś więcej niż lubić siebie czy dbać o swój wizerunek. W ujęciu psychologicznym narcyzm oznacza utrwalony wzorzec, w którym dominuje wyolbrzymione poczucie własnej wartości, silna potrzebą bycia podziwianym oraz brak empatii wobec innych. Najprostsza definicja słowa narcyzm to nadmierne zaabsorbowanie własną osobą kosztem drugiej osoby. W skrajnej formie przybiera postać narcystycznego zaburzenia osobowości, które realnie zakłóca funkcjonowanie jednostki i jej relacje.

Narcyzm (osobowość narcystyczna) to cecha lub zaburzenie charakteryzujące się przesadnym poczuciem własnej wyjątkowości, potrzebą uznania i trudnością w dostrzeganiu cudzych potrzeb. Termin wywodzi się z mitu o Narcyzie, a do psychologii wprowadził go na przełomie XIX i XX wieku m.in. Havelock Ellis, a później rozwinął Zygmunt Freud w eseju „O narcyzmie” z 1914 roku.

Czym jest narcystyczne zaburzenie osobowości?

Narcystyczne zaburzenie osobowości (ang. narcissistic personality disorder, NPD) to jedno z zaburzeń osobowości z grupy B według klasyfikacji DSM-5. Zaburzenia narcystyczne należą do tzw. wiązki dramatycznej. Diagnozuje się je, gdy narcystyczne cechy są na tyle nasilone, że powodują poważne zakłócenia w życiu.

Aby mówić o narcystycznym zaburzeniu, muszą wystąpić co najmniej 5 z 9 kryteriów, m.in.:

• wielkościowe przekonanie o własnej wielkości i wybitnych zdolnościach,
• fantazje o sukcesie, władzy czy miłości idealnej,
• przekonanie o swojej wyjątkowości,
• potrzeba ciągłego podziwu,
• brak empatii.

Objawy te pojawiają się już we wczesnej dorosłości i są stałe w różnych sytuacjach.

Narcystyczne cechy osobowości — jak je rozpoznać?

Nie każda osoba pewna siebie ma narcystyczne cechy osobowości. Łagodne cechy narcystyczne bywają zresztą dość powszechne. O problemie mówimy, gdy zachowania narcystyczne są sztywne i krzywdzą otoczenie. Badania populacyjne (Stinson i wsp., 2008) wskazują, że narcystyczne zaburzenie dotyczy nawet 6,2% populacji ogólnej w ciągu życia, częściej mężczyzn. Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia zwracają uwagę, że za fasadą pewności siebie kryje się zwykle lęk.

Najważniejsze cechy osobowości narcystycznej

Do typowych cech osobowości narcystycznej należą:

• poczucie wyższości i przesadne poczucie własnej wyjątkowości,
• nadmierne zaabsorbowanie własną osobą,
• gotowość do osiągnięcia własnych celów kosztem innych,
• przemoc psychiczna i wykorzystywanie relacji,
• ukryte poczucie niepewności pod maską pewności siebie.

Jak zachowują się osoby narcystyczne?

Osoby narcystyczne dążą do potwierdzenia wartości z zewnątrz, bo ich poczucie własnej wartości jest kruche. Pochwała staje się paliwem, a krytyka — źródłem gwałtownych, negatywnych emocji.

W relacjach interpersonalnych narcyz potrafi być czarujący, dopóki dostaje uznanie. Gdy go brakuje, sięga po manipulację, dewaluację lub wycofanie, dążąc do osiągnięcia swoich celów kosztem kogoś innego. Najtrafniejsza próba opisania osobowości eksploatatora to obraz człowieka, który traktuje innych instrumentalnie, a swoim zachowaniem rani najbliższych.

Narcyzm wielkościowy — jawne oblicze

Narcyzm wielkościowy to najbardziej rozpoznawalna odmiana. Charakteryzuje go jawna arogancja, dominacja i pewność siebie w oderwaniu od rzeczywistych dokonań, oparta na wyobrażeniu własnej wielkości.

Taki narcyz:

• otwarcie podkreśla swoje osiągnięcia,
• oczekuje specjalnego traktowania ze strony otoczenia,
• zabiega o podziw, zwłaszcza w relacjach z płcią przeciwną,
• reaguje gniewem na brak podziwu.

Narcyzm wrażliwy i narcyz ukryty — druga twarz

Wśród odmian osobowości narcystycznej druga, mniej oczywista to narcyzm wrażliwy. Według klasycznej pracy Pincusa i Lukowitsky’ego (2010) w Annual Review of Clinical Psychology obie formy łączy ten sam rdzeń, ale różni sposób wyrażania.

Narcyz ukryty nie obnosi się z wyższością. Skrywa ją za nieśmiałością, wycofaniem i postawą ofiary, co utrudnia rozpoznanie.

Czym różni się narcyzm ukryty od jawnego?

Narcyzm ukryty (wrażliwy) różni się od wielkościowego przede wszystkim formą:

• zamiast arogancji — przewrażliwienie na krytykę,
• zamiast dominacji — chroniczne poczucie pustki i krzywdy,
• pod spodem ta sama potrzeba potwierdzenia wartości.

U jego podłoża tli się jednak mieszanka poczucia wyższości i poczucia pustki.

Często towarzyszą mu zaburzenia lękowe, zaburzenia nastroju oraz stany depresyjne.

Jak narcyzm wpływa na relacje?

Narcyzm wpływa na relacje rodzinne, partnerskie i zawodowe, bo opiera je na nierównowadze. Z perspektywy drugiej osoby relacja z narcyzem bywa wyczerpująca i destrukcyjna. Ich zachowania — od kontroli po dewaluację — stopniowo wyniszczają partnera.

Najczęstsze konsekwencje to:

• poczucie bycia wykorzystywanym i niewidzialnym,
• erozja własnej tożsamości partnera,
• przemoc psychiczna i ciągła walka o uznanie.

Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia często pracują nie z samym narcyzem, lecz z osobami, które ucierpiały w takiej relacji i odbudowują poczucie własnej wartości.

Skąd biorą się narcystyczne cechy?

Patologiczny narcyzm rzadko ma jedną przyczynę. Współczesne rozumienie łączy temperament z doświadczeniami z dzieciństwa — zwłaszcza ze strony rodziców.

Czynniki sprzyjające to m.in.:

• skrajności w wychowaniu: nadmierne wywyższanie lub chłód emocjonalny,
• brak stabilnego potwierdzenia ze strony otoczenia w dzieciństwie,
• zaburzenia relacji rodzinnych i brak bezpiecznej więzi.

W ujęciu psychoanalitycznym (Otto Kernberg) narcyzm opiera się na działaniu prymitywnych mechanizmów obronnych, takich jak rozszczepienie, które chronią jego poczucie własnej wartości.

Leczenie narcyzmu — czy narcyz może się zmienić?

Leczenie narcyzmu jest możliwe, choć trudne, bo narcyz rzadko sam szuka pomocy — częściej trafia do gabinetu z powodu kryzysu, depresji lub rozpadu związku. Pierwszym krokiem bywa to, że ktoś bliski pomaga rozpoznać narcyza i jego wzorce.

Podstawą jest psychoterapia. W trakcie terapii psychologicznej skuteczne bywa podejście interpersonalne oraz psychodynamiczne, a w praktyce klinicznej stosuje się też terapię schematów. Leczenie farmakologiczne nie usuwa zaburzenia, ale bywa pomocne w radzeniu sobie z zaburzeniami nastroju, lękiem czy nadużywaniem substancji psychoaktywnych — a nieleczony narcyzm zwiększa ryzyko poważnych problemów zdrowotnych. Bywa też, że narcystyczne cechy współwystępują z cechami osobowości antyspołecznej, co dodatkowo komplikuje terapię.

Realny postęp pojawia się, gdy narcyz i terapeuta wspólnie tworzą konkretne plany zmiany: nauki empatii, skupienia nie tylko na własnych potrzebach i odbudowy stabilnego poczucia własnej wartości. W pracy terapeutycznej, jaką prowadzi ośrodek psychoterapii Widoki w Warszawie, taka zmiana wymaga czasu, ale realnie poprawia sposób funkcjonowania w relacjach.

Podsumowanie — co dalej?

Bycie narcyzem to nie kwestia próżności, lecz głębokiego sposobu przeżywania siebie i świata — od łagodnych cech narcystycznych po pełne narcystyczne zaburzenie osobowości. Za fasadą wielkości niemal zawsze kryje się lęk i kruche poczucie wartości, dlatego narcyzm tak silnie wpływa na zdrowie psychiczne — zarówno samego narcyza, jak i jego bliskich.

Jeśli rozpoznajesz te wzorce u siebie albo czujesz, że relacja z bliską osobą cię niszczy, zadaj sobie pytanie: czy to, co bierzesz za „trudny charakter”, nie jest sygnałem, że warto sięgnąć po profesjonalne wsparcie?

Źródła

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5): Narcissistic Personality Disorder. APA.
• Stinson, F. S., et al. (2008). Prevalence, Correlates, Disability, and Comorbidity of DSM-IV Narcissistic Personality Disorder. Journal of Clinical Psychiatry, 69(7).
• Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological Narcissism and Narcissistic Personality Disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6.
• Kernberg, O. F. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. Jason Aronson.
• Ronningstam, E. (2011). Narcissistic Personality Disorder: A Clinical Perspective. Journal of Psychiatric Practice, 17(2).
• Caligor, E., Levy, K. N., & Yeomans, F. E. (2015). Narcissistic Personality Disorder: Diagnostic and Clinical Challenges. American Journal of Psychiatry, 172(5).
• World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11): Personality disorders.