Przemoc domowa to zjawisko, które niszczy życie tysięcy Polaków każdego roku. Osoby doznające przemocy często pozostają w cieniu, nie wiedząc, gdzie szukać pomocy i jak wyrwać się z błędnego koła cierpienia. Jednym z najważniejszych narzędzi prawnych, stworzonych właśnie po to, by skutecznie przeciwdziałać przemocy w rodzinie, jest procedura Niebieskiej Karty. Ten kompleksowy mechanizm prawny obejmuje ogół czynności podejmowanych przez różne instytucje w celu ochrony ofiar przemocy i zatrzymania spirali krzywdzenia.
W Polsce procedura Niebieskiej Karty została wprowadzona, by zapewnić profesjonalną i skoordynowaną pomoc osobom doświadczającym różnych form przemocy – fizycznej, psychicznej, seksualnej czy ekonomicznej. Procedura ta nie tylko dokumentuje przypadki przemocy domowej, ale przede wszystkim inicjuje szereg działań pomocowych dla poszkodowanych oraz interwencyjnych wobec sprawcy przemocy.
Czym jest Niebieska Karta i kiedy można ją założyć?
Niebieska Karta to nazwa procedury podejmowanej w przypadku uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy w rodzinie. Założenie Niebieskiej Karty jest pierwszym krokiem w toku prowadzonych czynności służbowych mających na celu zatrzymanie przemocy i udzielenie kompleksowego wsparcia osobom jej doświadczającym.
Procedura Niebieskiej Karty może zostać uruchomiona przez przedstawicieli pięciu służb:
Policję
pomoc społeczną (pracownika socjalnego)
oświatę
ochronę zdrowia (pracownik ochrony zdrowia)
gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych
Warto podkreślić, że założenie Niebieskiej Karty nie wymaga zgody osoby dotkniętej przemocą domową. Wystarczy, że w wyniku zgłoszenia dokonanego przez świadka przemocy domowej lub w toku prowadzonych czynności służbowych przedstawiciel jednej z uprawnionych instytucji poweźmie podejrzenie o stosowaniu przemocy. Jest to niezwykle istotne, gdyż ofiary przemocy często, z powodu strachu, wstydu lub zależności od sprawcy, nie są w stanie same prosić o pomoc.
Jak wygląda procedura zakładania Niebieskiej Karty?
Procedura Niebieskiej Karty składa się z kilku etapów i formularzy:
Formularz A – wypełniany w obecności osoby doświadczającej przemocy lub na podstawie informacji zebranych w toku prowadzonych czynności służbowych. Zawiera dane osobowe oraz opis sytuacji związanej ze stosowaniem przemocy.
Formularz B – zawiera informacje dla osoby dotkniętej przemocą o możliwościach uzyskania pomocy oraz prawach poszkodowanego.
Formularz C – wypełniany podczas spotkania grupy diagnostyczno-pomocowej z osobą doznającą przemocy.
Formularz D – wypełniany podczas spotkania ze sprawcą przemocy.
Po wypełnieniu formularza A, dokumentacja w sprawie uruchomionej procedury przekazywana jest w ciągu 7 dni do przewodniczącego zespołu interdyscyplinarnego, który następnie w ciągu kolejnych 3 dni przekazuje ją członkom zespołu lub grupie diagnostyczno-pomocowej.
Kto tworzy zespół interdyscyplinarny i jakie są jego zadania?
Zespół interdyscyplinarny to grupa specjalistów powołana do realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem przemocy domowej na terenie gminy. W skład zespołu interdyscyplinarnego wchodzą przedstawiciele:
jednostek organizacyjnych pomocy społecznej
gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych
Policji
oświaty
ochrony zdrowia
organizacji pozarządowych
kuratorzy sądowi
prokuratorzy
przedstawiciele innych podmiotów działających na rzecz przeciwdziałania przemocy
Głównym zadaniem zespołu jest koordynowanie działań wszystkich służb w danej sprawie oraz podejmowanie interwencji i działań pomocowych. Posiedzenia zespołu interdyscyplinarnego odbywają się w zależności od potrzeb, jednak nie rzadziej niż raz na trzy miesiące.
Grupa diagnostyczno-pomocowa jako główne narzędzie działania
W celu rozwiązania konkretnego problemu związanego z przemocą w rodzinie, przewodniczący zespołu interdyscyplinarnego może powołać grupę diagnostyczno-pomocową. Grupa ta składa się ze specjalistów bezpośrednio pracujących z daną rodziną.
Pierwsze spotkanie grupy diagnostyczno-pomocowej odbywa się w terminie nie dłuższym niż 3 dni od dnia otrzymania formularza „Niebieska Karta – A”. Podczas tego spotkania opracowywany jest indywidualny plan pomocy dla osoby dotkniętej przemocą, który zawiera propozycje działań pomocowych, takie jak:
zapewnienie bezpieczeństwa
pomoc medyczną
pomoc psychologiczną
pomoc prawną
pomoc socjalną
pomoc w zakresie podnoszenia świadomości społecznej i edukacji
Grupa ta jest niezwykle istotna, gdyż podejmuje działania mające na celu nie tylko doraźną pomoc, ale także długofalowe rozwiązanie problemu przemocy w danej rodzinie.
Rodzaje przemocy objęte procedurą Niebieskiej Karty
Procedura Niebieskiej Karty obejmuje różne formy przemocy, które mogą występować zarówno oddzielnie, jak i łącznie:
Przemoc fizyczna
Przemoc fizyczna to wszystkie działania powodujące uszkodzenie ciała – od szturchania i popychania, przez policzkowanie, bicie, aż po ciężkie pobicie czy wykorzystanie narzędzi do zadawania bólu. Czasem sprawcy przemocy używają również środków przymusu bezpośredniego, takich jak krępowanie, zamykanie, pozbawianie snu czy pożywienia.
Przemoc psychiczna
Przemoc psychiczna jest trudniejsza do zidentyfikowania, ale nie mniej niszcząca. Obejmuje obrażanie, poniżanie, ośmieszanie, grożenie, szantażowanie, izolowanie od innych osób, czy też narzucanie własnych poglądów. Tego typu przemoc prowadzi do obniżenia poczucia własnej wartości, zaburzeń lękowych i depresji.
Przemoc seksualna
Przemoc seksualna obejmuje wszystkie działania zmuszające do aktywności seksualnej wbrew woli osoby lub gdy osoba nie jest w stanie wyrazić świadomej zgody (np. pod wpływem alkoholu). Może ona przybierać formę przymusu bezpośredniego lub psychicznego.
Przemoc ekonomiczna
Przemoc ekonomiczna polega na uzależnieniu finansowym od sprawcy – odbieraniu zarobionych pieniędzy, uniemożliwianiu podjęcia pracy, nieregulowaniu zobowiązań wobec rodziny, czy niszczeniu rzeczy osobistych. Często wiąże się z wykorzystywaniem przemijającego stosunku zależności finansowej między ofiarą a sprawcą.
Wszystkie te formy przemocy są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i stanowią naruszenie podstawowych praw człowieka. W wielu przypadkach wiążą się również z popełnieniem przestępstwa ściganego z urzędu, co pociąga za sobą konsekwencje karne dla sprawcy.
Działania wobec osób stosujących przemoc domową
Procedura Niebieskiej Karty obejmuje nie tylko działania skierowane do osób doznających przemocy, ale również do sprawców. W przypadkach niecierpiących zwłoki, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, Policja ma prawo do zatrzymania sprawcy i zastosowania środków zapobiegawczych, takich jak zakaz zbliżania się do ofiary czy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania.
W ramach procedury podejmowane są również działania mające na celu trwałą zmianę zachowań osób stosujących przemoc domową:
Motywowanie do udziału w programach korekcyjno-edukacyjnych – programy te mają na celu nauczenie sprawców kontrolowania agresji i zmianę postaw wobec przemocy.
Kierowanie na terapię uzależnień – w przypadku, gdy przemoc powiązana jest z problemami alkoholowymi lub innymi uzależnieniami, sprawca może zostać skierowany przez gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych do podjęcia leczenia.
Prowadzenie zajęć korekcyjno-edukacyjnych – realizowanych przez specjalistów w celu zaprzestania stosowania przemocy przez sprawcę.
Informowanie o konsekwencjach prawnych – sprawca otrzymuje informacje o konsekwencjach posiadania Niebieskiej Karty oraz o odpowiedzialności karnej za stosowanie przemocy.
Celem tych działań jest nie tylko doraźne zatrzymanie przemocy, ale przede wszystkim trwała zmiana postaw i zachowań sprawcy w celu zaprzestania stosowania przemocy w przyszłości.
Wsparcie dla osób doznających przemocy
Osoby doświadczające przemocy w rodzinie mogą liczyć na różnorodne formy wsparcia i pomocy w ramach procedury Niebieskiej Karty:
Pomoc psychologiczna – obejmująca wsparcie emocjonalne, terapię indywidualną i grupową, pomoc w odbudowaniu poczucia własnej wartości i przezwyciężeniu skutków przemocy domowej.
Pomoc prawna – w tym informacje o możliwościach ochrony prawnej, pomoc w sporządzaniu pism procesowych, reprezentowanie przed sądem.
Pomoc socjalna – udzielana przez pracownika socjalnego, może obejmować wsparcie finansowe, pomoc mieszkaniową, asystę przy załatwianiu spraw urzędowych.
Pomoc medyczna – w przypadku obrażeń fizycznych lub problemów zdrowotnych będących skutkiem doświadczanej przemocy.
Schronienie – w specjalistycznym ośrodku wsparcia dla ofiar przemocy lub innej całodobowej placówce świadczącej pomoc osobom dotkniętym przemocą.
Specjalistyczne ośrodki wsparcia dla ofiar przemocy
W Polsce funkcjonuje sieć specjalistycznych ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy. Placówki te udzielają kompleksowych informacji o możliwościach uzyskania pomocy i zapewniają:
Schronienie osobom doznającym przemocy i ich dzieciom
Ochronę przed osobą stosującą przemoc
Wsparcie medyczne
Pomoc psychologiczną
Poradnictwo prawne i socjalne
Wsparcie w przezwyciężeniu sytuacji kryzysowej
Co istotne, przyjęcie do takiego ośrodka odbywa się bez skierowania i niezależnie od dochodu, przez całą dobę. Osoba pokrzywdzona może przebywać w specjalistycznym ośrodku wsparcia do trzech miesięcy z możliwością przedłużenia w uzasadnionych przypadkach.
Zakończenie procedury Niebieskiej Karty
Zakończenie procedury Niebieskiej Karty następuje w dwóch przypadkach:
Ustania przemocy i zrealizowania indywidualnego planu pomocy – gdy przemoc w rodzinie ustała, a zrealizowany został indywidualny plan pomocy ustalony dla danej rodziny.
Braku zasadności podejmowania działań – gdy zespół interdyscyplinarny stwierdzi brak zasadności podejmowania działań, np. gdy po dokładnej analizie sytuacji okaże się, że w danej rodzinie dochodzi do konfliktów, ale nie do przemocy.
Decyzję o zakończeniu procedury podejmuje zespół interdyscyplinarny lub grupa diagnostyczno-pomocowa. Informacja o zakończeniu procedury przekazywana jest wszystkim podmiotom uczestniczącym w jej realizacji.
Warto podkreślić, że zakończenie procedury nie zawsze oznacza definitywne rozwiązanie problemu. W uzasadnionych sytuacjach zespół interdyscyplinarny może wznowić procedurę lub podjąć nowe działania, jeśli przemoc domowa ponownie wystąpi.
Skuteczność procedury Niebieskiej Karty i najczęstsze wyzwania
Procedura Niebieskiej Karty jest ważnym narzędziem w przeciwdziałaniu przemocy domowej, jednak jej skuteczność zależy od wielu czynników, takich jak:
Szybkość i adekwatność reakcji służb
Dobra współpraca między instytucjami
Kompleksowość udzielanej pomocy
Konsekwencja w działaniu wobec sprawcy
Gotowość osoby dotkniętej przemocą do współpracy
Najczęstsze wyzwania związane z procedurą Niebieskiej Karty to:
Lęk przed zgłoszeniem – ofiary przemocy często obawiają się zemsty ze strony sprawcy lub nie wierzą w skuteczność procedury.
Trudności dowodowe – zwłaszcza w przypadku przemocy psychicznej, która nie pozostawia fizycznych śladów.
Przewlekłość procedur – czasem działania pomocowe są realizowane zbyt wolno w stosunku do potrzeb.
Brak współpracy sprawcy – odmowa udziału w programach korekcyjno-edukacyjnych lub terapii.
Niewystarczające zasoby – ograniczona liczba miejsc w ośrodkach wsparcia czy zbyt mała dostępność specjalistów w mniejszych miejscowościach.
Pomimo tych wyzwań, procedura Niebieskiej Karty pozostaje jednym z najważniejszych instrumentów przeciwdziałania przemocy w rodzinie, a jej skuteczność systematycznie rośnie dzięki podnoszeniu świadomości społecznej oraz doskonaleniu współpracy między służbami.
Jak możesz pomóc – rola świadków przemocy domowej
Jako świadek przemocy domowej możesz odegrać kluczową rolę w przerwaniu kręgu cierpienia. Twoja reakcja może dosłownie uratować komuś życie. Oto co możesz zrobić:
Reaguj natychmiast – w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dzwoń pod numer alarmowy 112.
Zgłoś przemoc odpowiednim służbom – możesz zgłosić przemoc na Policję, do ośrodka pomocy społecznej lub bezpośrednio do zespołu interdyscyplinarnego w twojej gminie.
Oferuj wsparcie – pokaż osobie dotkniętej przemocą, że nie jest sama i że może na ciebie liczyć. Czasem zwykła rozmowa i przekazanie informacji o możliwościach uzyskania pomocy może być pierwszym krokiem do zmiany.
Przełam milczenie – przeciwdziałanie przemocy domowej wymaga przełamania społecznego tabu i przekazywanie informacji o przypadkach przemocy odpowiednim służbom.
Edukuj innych – przemocy sprzyja społeczne przyzwolenie i brak wiedzy. Podnoszenie świadomości społecznej na temat przemocy i jej skutków to ważny element przeciwdziałania temu zjawisku.
Pamiętaj, że przemoc domowa nie jest prywatną sprawą rodziny – to poważny problem społeczny i przestępstwo. Każdy z nas może przyczynić się do jej zwalczania poprzez właściwą reakcję i nieobojętność na krzywdę innych.
Podsumowanie
Niebieska Karta to nie tylko formularz – to kompleksowa procedura, która ma na celu przerwanie cyklu przemocy i zapewnienie bezpieczeństwa osobom doznającym przemocy w rodzinie. Dzięki współdziałaniu różnych instytucji i służb, możliwe jest skuteczne przeciwdziałanie przemocy domowej i minimalizowanie jej destrukcyjnych skutków.
Procedura ta, choć nie jest rozwiązaniem idealnym, stanowi istotny krok w kierunku systemowego rozwiązania problemu przemocy domowej w Polsce. Jej skuteczność zależy jednak nie tylko od sprawnego działania instytucji, ale również od świadomości społecznej i gotowości do reagowania na przemoc.
Jeśli ty lub ktoś z twojego otoczenia doświadcza przemocy, pamiętaj, że nie jesteś sam/sama i istnieją mechanizmy pomocy. Pierwszy krok – przełamanie milczenia – może być najtrudniejszy, ale jest niezbędny, by przerwać spiralę przemocy i odzyskać kontrolę nad własnym życiem.
Przemoc nigdy nie jest zasłużona ani usprawiedliwiona, a każdy człowiek ma prawo do życia w bezpieczeństwie i godności. Procedura Niebieskiej Karty jest jednym z narzędzi, które pomagają to prawo egzekwować i chronić najbardziej bezbronnych przed krzywdą ze strony najbliższych osób.
