Padaczka to przewlekła choroba ośrodkowego układu nerwowego, w której dochodzi do nawracających, niesprowokowanych napadów padaczkowych wynikających z nieprawidłowych wyładowań bioelektrycznych w mózgu. Według Światowej Organizacji Zdrowia choruje na nią ponad 50 milionów ludzi na świecie, co czyni ją jedną z najczęściej występujących schorzeń neurologicznych. Napady mogą przyjmować bardzo różne formy – od kilkusekundowego „zawieszenia wzroku” po drgawki całego ciała – w zależności od tego, która część mózgu jest objęta nieprawidłową aktywnością. Diagnozę padaczki stawia się zwykle po wystąpieniu co najmniej dwóch niesprowokowanych napadów, choć w niektórych przypadkach jeden napad połączony z odpowiednimi wynikami badań już wystarcza. Leczenie padaczki – najczęściej farmakologiczne, rzadziej chirurgiczne – pozwala dziś kontrolować napady u zdecydowanej większości chorych.
Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
Czym jest padaczka?
Padaczka (epilepsja) to choroba neurologiczna polegająca na trwałej skłonności mózgu do generowania napadów padaczkowych. Nieprawidłowe wyładowania bioelektryczne w komórkach nerwowych rozprzestrzeniają się w sposób niekontrolowany i zaburzają normalną aktywność mózgu. To nie jest pojedynczy incydent, lecz stan przewlekły: rozpoznanie padaczki wymaga wykazania powtarzalności napadów lub istotnie zwiększonego ryzyka ich nawrotu.
Warto rozróżnić dwa pojęcia. Pojedynczy napad padaczkowy może zdarzyć się u zdrowej osoby, np. przy wysokiej gorączce (drgawki gorączkowe u dzieci) czy po urazie głowy i nie oznacza jeszcze choroby. Padaczką nazywamy sytuację, w której mózg wykazuje trwałą tendencję do takich wyładowań, a nie jeden napad padaczkowy. Przyczyny choroby bywają różnorodne, a napady ogniskowe (dawniej częściowe) i napady uogólnione to dwie główne kategorie, na które dzieli się większość rozpoznań. Nie zawsze da się je opanować jednym z leków przeciwpadaczkowych – czasem potrzebna jest kombinacja kilku substancji.
Jakie są objawy padaczki?
Objawy padaczki zależą od tego, w którym obszarze mózgu powstaje ognisko padaczkowe i jak szeroko rozprzestrzenia się nieprawidłowa aktywność elektryczna mózgu. Do najczęstszych należą:
- chwilowe zaburzenia świadomości lub „wyłączenie się” na kilka sekund,
- mimowolne skurcze mięśni, drgawki lub sztywnienie ciała,
- zaburzenia zmysłów – dziwne odczucia węchowe, wzrokowe lub czuciowe poprzedzające napad,
- zawroty głowy, mrowienie, uczucie déjà vu,
- w cięższych przypadkach – utrata przytomności i upadek.
Część osób doświadcza tzw. aury, czyli sygnału ostrzegawczego pojawiającego się na chwilę przed napadem. U innych napad pojawia się bez żadnej zapowiedzi. Nie każdy napad wiąże się z utratą świadomości – napady drgawkowe to tylko jedna z możliwych form, obok tych, w których pacjent pozostaje w pełni świadomy, choć nie panuje nad ciałem.
Co dzieje się w trakcie ataku padaczki?
To, jak wygląda atak epilepsji, zależy od typu napadu. Przy napadach drgawkowych dochodzi do rytmicznych skurczów mięśni, sztywnienia kończyn, a czasem do przygryzienia języka czy mimowolnego oddania moczu. Osoba traci kontrolę nad ciałem, a po ustąpieniu napadu bywa zdezorientowana, senna i nie pamięta samego zdarzenia.
Po ustąpieniu napadu często pojawia się ból mięśni, zmęczenie i chwilowa dezorientacja – to naturalna reakcja organizmu po epizodzie utraty przytomności. W czasie napadu najważniejsze jest zabezpieczenie osoby przed urazem – uraz głowy to jedno z częstszych powikłań napadu drgawkowego – i nierobienie niczego, co mogłoby ją unieruchomić na siłę. Napad uruchamia wtedy nadmierną, nieprawidłową aktywność elektryczną mózgu, którą po jego ustąpieniu organizm stopniowo wygasza. Jeśli napad trwa dłużej niż 5 minut lub napady występują jeden po drugim bez odzyskania świadomości, mówimy o stanie padaczkowym – to stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej pomocy medycznej.
Rodzaje napadów padaczkowych
Klasyfikacja napadów padaczkowych opiera się na tym, czy nieprawidłowa aktywność obejmuje od razu cały mózg, czy zaczyna się w jednym miejscu.
Napady częściowe i napady uogólnione
Napady częściowe (ogniskowe) powstają w jednym, ograniczonym obszarze mózgu. Mogą pozostać proste – bez utraty świadomości – albo przejść w złożone napady częściowe, podczas których pacjent traci kontakt z otoczeniem i wykonuje automatyczne, pozornie bezcelowe ruchy.
Napady padaczkowe uogólnione obejmują od początku obie półkule mózgu. Uogólnione napady toniczno-kloniczne (dawniej nazywane napadami grand mal), to najbardziej rozpoznawalna forma padaczki: łączą fazę toniczną, w której ciało sztywnieje, z fazą kloniczną – rytmicznymi drgawkami. W tej grupie mieszczą się też same napady toniczne i napady kloniczne, występujące jako odrębne formy. Istnieją też napady nieświadomości (dawne „petit mal”), typowe dla dzieci, objawiające się krótkim, kilkusekundowym wyłączeniem uwagi.
Napady miokloniczne i napady atoniczne
Napady miokloniczne to nagłe, krótkie skurcze mięśni – zwykle ramion lub nóg – bez pełnej utraty świadomości; częstą przyczyną napadów mioklonicznych jest młodzieńcza padaczka miokloniczna. Napady atoniczne, czyli napady padaczkowe atoniczne, są przeciwieństwem mioklonicznych: dochodzi do nagłej utraty napięcia mięśniowego, co często kończy się gwałtownym upadkiem. Bywają też napady toniczne (usztywnienie mięśni) oraz napady bezdrgawkowe, trudniejsze do rozpoznania, bo nie towarzyszą im typowe drgawki.
Jakie jest podłoże genetyczne padaczki?
Przyczyny padaczki dzieli się zwykle na genetyczne, strukturalne, metaboliczne, immunologiczne, infekcyjne i nieznane (idiopatyczne).
Podłoże genetyczne odgrywa istotną rolę w części przypadków choroby. Badania nad genetyką padaczki wskazują na dziesiątki genów związanych z kanałami jonowymi w neuronach, których mutacje zwiększają pobudliwość komórek nerwowych. Historia rodzinna zwiększa ryzyko epilepsji, choć w większości przypadków padaczka ma charakter wieloczynnikowy – genetyka współdziała z innymi przyczynami.
Do pozostałych przyczyn choroby należą m.in. urazy mózgu, udar mózgu, zapalenia mózgu i inne choroby zakaźne ośrodkowego układu nerwowego, wady rozwojowe mózgu oraz guzy wewnątrzczaszkowe. U znacznej części chorych mimo szczegółowej diagnostyki nie udaje się jednoznacznie ustalić przyczyny – mówimy wtedy o padaczce idiopatycznej. Niezależnie od źródła, padaczka pozostaje chorobą neurologiczną, a nie zaburzeniem psychicznym, choć bywa z nim mylona.
Co obejmuje diagnozę padaczki?
Podstawą diagnostyki padaczki jest dokładny wywiad z pacjentem i świadkami napadu oraz badanie neurologiczne. Kluczowym narzędziem w diagnostyce padaczki pozostaje elektroencefalografia (EEG), czyli badanie rejestracji czynności bioelektrycznej mózgu, które pozwala wykryć nieprawidłowe wzorce aktywności charakterystyczne dla padaczki. Coraz częściej stosuje się wideo-EEG – metodę opartą na jednoczesnej rejestracji zapisu EEG i nagraniu obrazu pacjenta, co pozwala powiązać zachowanie w momencie, gdy wystąpiły napady, z konkretnym zapisem elektrycznym.
Dodatkowo lekarze zlecają rezonans magnetyczny głowy, by wykluczyć strukturalne przyczyny napadów, a także podstawowe badania krwi. Prawidłowy wynik EEG między napadami nie wyklucza padaczki – dlatego rozpoznanie padaczki zawsze opiera się na całości obrazu klinicznego, a nie na jednym badaniu.
Leczenie padaczki – dostępne metody
Cel leczenia padaczki jest jasny: całkowita lub maksymalna redukcja liczby napadów przy minimalnych skutkach ubocznych terapii.
Leczenie farmakologiczne
Leczenie farmakologiczne to podstawa terapii u większości chorych. Leki przeciwdrgawkowe, nazywane też lekami przeciwpadaczkowymi, zapobiegają wystąpieniu napadów padaczkowych poprzez stabilizowanie aktywności elektrycznej mózgu w obrębie neuronów. Wybór konkretnego preparatu zależy od typu napadów, wieku pacjenta i chorób współistniejących. U około 70% chorych udaje się uzyskać dobrą kontrolę napadów za pomocą jednego leku – to tzw. monoterapia.
Leczenie chirurgiczne
Gdy leki nie przynoszą efektu, rozważa się leczenie chirurgiczne. Leczenie operacyjne polega najczęściej na usunięciu obszaru mózgu odpowiedzialnego za powstawanie napadów, o ile można go precyzyjnie zlokalizować i nie odpowiada on za funkcje życiowo ważne. Alternatywą jest stymulacja nerwu błędnego – wszczepienie urządzenia, które reguluje aktywność mózgu impulsami elektrycznymi i zmniejsza częstość napadów, nawet jeśli ich całkowicie nie eliminuje.
Jak rozpoznać padaczkę lekooporną?
O padaczce lekoopornej mówimy wtedy, gdy napady nie ustępują mimo prawidłowo dobranego leczenia co najmniej dwoma lekami przeciwdrgawkowymi. Dotyczy to około 30% chorych i jest jednym z głównych wskazań do rozważenia leczenia chirurgicznego lub terapii uzupełniających, takich jak dieta ketogenna czy stymulacja nerwu błędnego. Osoby z nawracającymi napadami mimo leczenia wymagają opieki w wyspecjalizowanych ośrodkach epileptologicznych, gdzie można precyzyjnie zlokalizować ognisko padaczkowe.
Jak wygląda codzienne życie chorych na padaczkę?
Dla wielu chorych na padaczkę największym wyzwaniem nie są same napady, lecz życie w ich cieniu: lęk przed kolejnym atakiem, ograniczenia w prowadzeniu pojazdów, obawa przed reakcją otoczenia czy stygmatyzacja społeczna. Nieprzewidywalność choroby bywa źródłem chronicznego stresu, a u części pacjentów rozwijają się wtórnie objawy lękowe lub depresyjne.
To właśnie tutaj psychoterapia może realnie odciążyć pacjenta – nie zastępując leczenia neurologicznego, ale wspierając radzenie sobie z lękiem, budowanie poczucia bezpieczeństwa i akceptację choroby przewlekłej. Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia pracują z osobami zmagającymi się z chorobami przewlekłymi, pomagając im odzyskać poczucie kontroli nad codziennością mimo niepewności, jaką niesie diagnoza neurologiczna. W ośrodku psychoterapii Widoki w Warszawie pacjenci mogą też skorzystać ze wsparcia bliskich, którzy uczą się, jak reagować w sytuacji napadu i jak towarzyszyć choremu bez nadopiekuńczości.
Podsumowanie
Padaczka to choroba, która wciąż bywa owiana mitami i lękiem, choć współczesna medycyna potrafi skutecznie kontrolować napady u większości chorych. Kluczem jest szybka i trafna diagnoza, dobrze dobrane leczenie farmakologiczne, a w razie potrzeby – konsultacja dotycząca leczenia chirurgicznego. Równie ważne jest to, co dzieje się poza gabinetem neurologa: praca nad lękiem, akceptacją choroby i codziennym funkcjonowaniem. Jeśli Ty lub ktoś bliski mierzy się z padaczką, warto zadać sobie pytanie, czy oprócz leczenia neurologicznego nie przydałoby się też wsparcie psychologiczne – czasem to właśnie ono robi największą różnicę w jakości życia.
Źródła:
- World Health Organization, Epilepsy, Fact Sheet, 2024.
- Fisher R.S. et al., Operational Classification of Seizure Types by the International League Against Epilepsy, Epilepsia, 2017.
- Thijs R.D. et al., Epilepsy in adults, The Lancet, 2019.
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS), Epilepsy and Seizures, 2023.
- Kalilani L. et al., The epidemiology of drug-resistant epilepsy: A systematic review and meta-analysis, Epilepsia, 2018.
- Devinsky O. et al., Epilepsy, Nature Reviews Disease Primers, 2018.
- Perucca P. et al., The genetics of epilepsy, Nature Reviews Neurology, 2020.
Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
