Uczucie oderwania od otaczającego świata, wrażenie funkcjonowania w nierzeczywistym świecie, jakby za szybą – to doświadczenia, które zgłaszają osoby doświadczające derealizacji. Ten stan psychiczny może być przerażający, zwłaszcza gdy nie rozumiemy, co się z nami dzieje. W tym artykule wyjaśnimy, czym jest derealizacja, skąd się biorą jej objawy i – co najważniejsze – jak z tego wyjść.
Czym jest zespół derealizacji?
Zespół derealizacji to stan, w którym otaczająca rzeczywistość wydaje się nierzeczywista, odległa lub zniekształcona. Osoby doświadczające tego zaburzenia opisują świat jako mglisty, płaski, pozbawiony kolorów lub oddalony – jakby oglądały go przez matową szybę albo na ekranie telewizora. To uczucie nierealności może dotyczyć zarówno miejsc, jak i ludzi, którzy nagle wydają się obcy.
Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-11) wyróżnia derealizację jako element zespołu depersonalizacji-derealizacji, który należy do zaburzeń dysocjacyjnych. W praktyce klinicznej terminy „depersonalizacji derealizacji” stosuje się często wymiennie, choć dotyczą nieco innych aspektów tego samego zjawiska.
Derealizacja i depersonalizacja – jakie są różnice?
Choć często występują razem, derealizacja i depersonalizacja to odmienne doświadczenia. Osoba doświadczająca depersonalizacji czuje się oderwana od własnego ciała i własnej osoby – obserwuje siebie z dystansu, jakby była widzem własnego życia. Charakterystyczne objawy depersonalizacji to uczucie obcości wobec siebie, wrażenie, że własne myśli lub ruchy są automatyczne, oraz utrata zdolności odczuwania radości czy innych emocji.
Objawy derealizacji – jak rozpoznać ten stan?
Symptomy derealizacji są różnorodne, ale wszyscy opisują podobne wrażenie funkcjonowania w oderwaniu od rzeczywistości. Do najczęstszych należą:
- Brak poczucia rzeczywistości i poczucie nierealności otoczenia
- Zniekształcone postrzeganie przestrzeni (przedmioty wydają się większe, mniejsze lub bardziej odległe)
- Przytłumione dźwięki, jakby docierały z daleka
- Zaburzenia koncentracji i problemy z pamięcią
- Uczucie oderwania od bieżących wydarzeń
- Nawracające poczucie odłączenia od otaczającego świata
Objawy derealizacji mogą pojawić się nagle lub rozwijać stopniowo. Epizody derealizacji trwają od kilku minut do kilku godzin, choć w niektórych przypadkach stan derealizacji staje się przewlekły i utrudnia codzienne funkcjonowanie.
Objawy fizyczne towarzyszące derealizacji
Oprócz zmian w percepcji, osoby doświadczające derealizacji zgłaszają także objawy fizyczne:
- Przyspieszone bicie serca i płytki oddech
- Zawroty głowy
- Uczucie ciężkości w kończynach
- Nadmierne pocenie się
- Napięcie mięśniowe
Te reakcje fizyczne często wynikają z towarzyszącego lęku i są związane z jednoczesnym wzrostem poziomu adrenaliny w organizmie.
Przyczyny derealizacji – co wywołuje ten stan?
Przyczyny derealizacji są złożone i wieloczynnikowe. W praktyce klinicznej najczęściej identyfikuje się:
Silny stres i trauma
Derealizacja często jest reakcją obronną organizmu na silny stres lub traumatyczne przeżycia. Przewlekły stres, podobnie jak zespół stresu pourazowego, może prowadzić do chronicznej derealizacji. Mózg jakby „odcinał się” od rzeczywistości, by chronić psychikę przed przytłaczającymi emocjami.
Zaburzenia lękowe i inne zaburzenia psychiczne
Zespół derealizacji często współwystępuje z zaburzeniami lękowymi, szczególnie z napadami lęku. W wyniku silnego stresu i napięcia emocjonalnego może wystąpić chwilowy epizod derealizacji. Zaburzenia depresyjne, zaburzenia nerwicowe i inne zaburzenia psychiczne również mogą się objawiać symptomami derealizacji.
Substancje psychoaktywne
Derealizacja może być skutkiem zażycia środków psychoaktywnych – zarówno narkotyków, jak i alkoholu. Nawet po zakończeniu działania substancji psychoaktywnych, niektóre osoby doświadczają przewlekłych stanów derealizacji, zwłaszcza po intensywnym używaniu marihuany lub halucynogenów.
Choroby neurologiczne i somatyczne
W niektórych przypadkach derealizacja stanowi objaw zaburzeń neurologicznych, takich jak padaczka płata skroniowego czy migrena. Choroby neurologiczne, a także niektóre choroby somatyczne, mogą zakłócać prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i prowadzić do zaburzeń percepcji.
Inne przyczyny depersonalizacji i derealizacji
Fenomenologiczne aspekty pokazują, że stany derealizacji mogą wystąpić także u osób zdrowych w sytuacjach skrajnego zmęczenia, deprywacji snu czy w wyniku długotrwałego stresu psychicznego. Zaburzenia zachowania, zaburzenia dysocjacyjne i różne zaburzenia derealizacji często mają wspólne korzenie w traumatycznych doświadczeniach z dzieciństwa.
Czy derealizacja to odrębne zaburzenie?
Zespół depersonalizacji-derealizacji może występować jako odrębne zaburzenie lub jako element innych zaburzeń psychicznych. Czasopismo psychologiczne „Journal of Trauma & Dissociation” wskazuje, że gdy symptomy utrzymują się przewlekle i znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie, mamy do czynienia z zaburzeniem dysocjacyjnym wymagającym profesjonalnej interwencji.
Leczenie derealizacji – skuteczne metody terapii
Leczenie derealizacji powinno być dostosowane do przyczyn i nasilenia objawów. Najskuteczniejsze podejścia to:
Terapia poznawczo-behawioralna
Terapia poznawczo behawioralna (CBT) to metoda z udowodnioną skutecznością w leczeniu derealizacji. Pomaga zidentyfikować i zmienić szkodliwe wzorce myślenia, które nasilają objawy. Terapie skoncentrowane na uważności i akceptacji także przynoszą dobre rezultaty.
Farmakoterapia w leczeniu derealizacji
W niektórych przypadkach leczenie derealizacji wymaga wsparcia farmakologicznego. Leki przeciwlękowe mogą pomóc opanować towarzyszące objawy lęku, choć same zaburzenia derealizacji nie są bezpośrednio leczone farmakologicznie. Jeśli derealizacja wynika z zaburzeń depresyjnych lub innych zaburzeń psychicznych, może być konieczne włączenie odpowiedniej farmakoterapii.
Terapie skoncentrowane na regulacji emocji
Dla osób z zespołem stresu pourazowego lub historią traumy, terapie skoncentrowane na przepracowaniu traumatycznych doświadczeń (jak EMDR) mogą być kluczowe. Pomagają one złagodzić objawy depersonalizacji i derealizacji związane z nieprzetworzonymi wspomnieniami.
Derealizacja – jak z tego wyjść? Praktyczne techniki na co dzień
Jeśli doświadczasz derealizacji, możesz stosować techniki, które pomagają przywrócić poczucie rzeczywistości:
Techniki uziemiania
- Trzymanie kostki lodu w dłoni – silny, fizyczny bodziec pomaga „wrócić” do tu i teraz
- Dotykanie różnych tekstur i świadome nazywanie tego, co czujesz
- Technika 5-4-3-2-1: wymień 5 rzeczy, które widzisz, 4 które słyszysz, 3 które czujesz, 2 które czujesz zapachem, 1 którą czujesz smakiem
Ćwiczenia relaksacyjne i oddechowe
Głębokie oddychanie aktywuje układ parasympatyczny, co pomaga obniżyć poziom lęku i adrenaliny. Regularna praktyka medytacji i ćwiczeń relaksacyjnych może znacząco zmniejszyć częstotliwość epizodów derealizacji.
Regularna aktywność fizyczna
Ruch fizyczny poprawia krążenie, reguluje poziom hormonów stresu i pomaga w poprawie jakości życia. Nawet 20-30 minut dziennego spaceru może przyczynić się do zmniejszenia objawów derealizacji.
Kiedy szukać pomocy profesjonalnej?
Jeśli doświadczasz derealizacji często, jeśli stan derealizacji utrudnia Ci codzienne funkcjonowanie, pracę czy relacje – to znak, że potrzebujesz wsparcia specjalisty. Psychoterapeuta pomoże Ci zrozumieć przyczyny depersonalizacji i derealizacji, a także wypracować skuteczne strategie radzenia sobie.
Należy pamiętać, że derealizacja i depersonalizacja nie są oznaką trwałego uszkodzenia psychiki. To stan, który można skutecznie leczyć, zwłaszcza gdy podejmie się działania we wczesnej fazie. Osoby doświadczające tego zaburzenia często obawiają się, że „zwariowały” – to nieprawda. Zespół derealizacji to konkretny stan psychiczny, który można zrozumieć i z którego można wyjść.
Podsumowanie
Derealizacja to zaburzenie percepcji, w którym otaczający świat wydaje się nierzeczywisty i odległy. Najczęstsze przyczyny derealizacji to silny stres, trauma, zaburzenia lękowe, używanie substancji psychoaktywnych oraz niektóre choroby neurologiczne. Objawy derealizacji – takie jak uczucie oderwania, poczucie nierealności i zaburzenia koncentracji – mogą być przerażające, ale istnieją skuteczne metody leczenia.
Leczenie derealizacji obejmuje przede wszystkim terapię poznawczo-behawioralną, techniki uziemiania, ćwiczenia relaksacyjne oraz w niektórych przypadkach farmakoterapię. Jeśli doświadczasz derealizacji, pamiętaj: nie jesteś sam i to nie jest nieodwracalne. Z odpowiednim wsparciem możesz odzyskać pełne poczucie rzeczywistości i wrócić do satysfakcjonującego życia.
Źródła:
- Sierra, M., & David, A. S. (2011). Depersonalization: A selective impairment of self-awareness. Consciousness and Cognition, 20(1), 99-108.
- Hunter, E. C., Sierra, M., & David, A. S. (2004). The epidemiology of depersonalisation and derealisation: A systematic review. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 39(1), 9-18.
- Simeon, D., & Abugel, J. (2006). Feeling Unreal: Depersonalization Disorder and the Loss of the Self. Oxford University Press.
- Michal, M., et al. (2007). Prevalence, correlates, and predictors of depersonalization experiences in the German general population. Journal of Nervous and Mental Disease, 195(12), 1018-1022.
- Hunter, E. C., et al. (2017). Cognitive-behavioural therapy for depersonalisation disorder: An open study. Behaviour Research and Therapy, 97, 256-262.
