Czym jest osobowość? Co sprawia, że jesteśmy sobą

Osobowość to względnie trwały zbiór cech psychologicznych, które decydują o tym, jak człowiek myśli, czuje i zachowuje się w różnych sytuacjach. To ona sprawia, że w podobnych okolicznościach jedni reagują spokojem, a inni złością, jedni szukają towarzystwa, a inni ciszy. Osobowość kształtuje się przez większość życia — na styku tego, co wrodzone (temperament), i tego, czego doświadczamy w kontakcie ze światem zewnętrznym. W psychologii istnieje wiele teorii osobowości, które na różne sposoby tłumaczą, skąd bierze się nasza wyjątkowość. Najkrócej: osobowość to wewnętrzny wzorzec, dzięki któremu jesteśmy rozpoznawalni jako konkretna, niepowtarzalna osoba.

To pytanie zadają sobie nie tylko psychologowie, lecz każdy z nas, gdy próbuje zrozumieć siebie i innych ludzi. W tym artykule wyjaśniamy, z czego składa się osobowość, czym różnią się od siebie ludzkie umysły, jakie wyróżniamy typy osobowości oraz jakie znamy teorie osobowości i jak przebiega rozwój osobowości — od pierwszych lat w dzieciństwie po dorosłość.

Czym jest osobowość w psychologii?

Jak rozumie to nauka? W psychologii osobowość definiuje się jako zorganizowany, względnie stały zespół cech, postaw, motywów, przekonań i sposobów reagowania, które tworzą charakterystyczny dla danej osoby wzorzec i odróżniają ją od innych ludzi. To właśnie osobowość nadaje zachowaniu danej osoby rozpoznawalny, charakterystyczny styl. To nie pojedyncza cecha, lecz cały system, w którym myśli, uczucia i zachowania tworzą spójną całość.

Słowo „osobowość” pochodzi od łacińskiego persona — maski używanej w teatrze. Już ta etymologia pokazuje napięcie obecne w temacie osobowości: między tym, co pokazujemy światu, a tym, kim jesteśmy w środku.

Psychologowie podkreślają trzy cechy definiujące osobowość:

• trwałość — osobowość jest względnie stała, choć w pewnym zakresie zmienia się przez całe życie;
• spójność — zachowania człowieka są w dużej mierze przewidywalne w różnych sytuacjach;
• indywidualność — każda osobowość jest niepowtarzalna, nawet jeśli ludzie dzielą pewne podobieństwa.

Osobowość obejmuje więc zarówno temperament, jak i charakter, zdolności, przekonania oraz tożsamość — to, jak postrzegamy samych siebie i jakie nadajemy znaczenie naszym przeżyciom.

Osobowość opisuje jednostki jako niepowtarzalne całości. Osobowość jednostki to znacznie więcej niż suma cech — to sposób, w jaki dana osoba łączy je we własną, spójną opowieść. Dlatego dwie osoby w tej samej sytuacji reagują inaczej: osobowość jednej jednostki filtruje bodźce inaczej niż osobowość drugiej. W ciągu życia każda z jednostek spotyka tysiące sytuacji, a powtarzające się reakcje stopniowo utrwalają się jako jej osobowość. Tak rozumiana osobowość ma ogromne znaczenie dla całego życia człowieka.

Dlaczego temat osobowości fascynuje badaczy?

Temat osobowości należy do najstarszych i najważniejszych dziedzin psychologii. Już w starożytności próbowano opisać, dlaczego ludzie tak bardzo się od siebie różnią. Hipokrates wyróżnił cztery typy temperamentu — sangwinika, choleryka, flegmatyka i melancholika — wiążąc je z „sokami” ciała. Dziś wiemy, że to uproszczenie, ale sama intuicja okazała się trafna: temperament rzeczywiście ma podłoże biologiczne.

Współczesna psychologia osobowości próbuje odpowiedzieć na to, co czyni nas tym, kim się stajemy. Pytanie o to, czym jest dojrzała osobowość, łączy się z innymi pytaniami: czym różni się charakter od temperamentu i co tak naprawdę mamy wspólnego z innymi. Psychologia odpowiada na nie, opierając się na danych, a nie na intuicji — i właśnie tym różni się od potocznych opinii o tym, czym są ludzie. Badacze sprawdzają, w jakim stopniu osobowość jest wrodzona, a w jakim kształtuje ją środowisko. Badania nad bliźniętami (Bouchard, Current Directions in Psychological Science, 2004) wskazują, że cechy osobowości są dziedziczone w 40–60%, a resztę wyjaśniają doświadczenia i wpływ otoczenia.

Zrozumienie własnej osobowości ma ogromne znaczenie praktyczne. Pozwala lepiej rozumieć swoje emocje i reakcje, budować relacje z innymi ludźmi i świadomie wpływać na to, co dzieje się w naszym życiu. Cechy osobowości są ściśle związane z tym, jak przeżywamy stres, doświadczanie miłości czy konflikt — dlatego ich znaczenie wykracza daleko poza teorię. To także punkt wyjścia w pracy z psychoterapią indywidualną, która pomaga przyjrzeć się utrwalonym wzorcom zachowania i postawy wobec samego siebie.

Z jakich cech osobowości się składamy?

Najważniejszym współczesnym modelem opisującym strukturę osobowości jest tak zwana Wielka Piątka (Big Five). To pięć podstawowych wymiarów, na których można opisać osobowość każdego człowieka. Model ten, rozwinięty przez Paula Costę i Roberta McCrae (1992), powstał na bazie analizy języka — założono, że istotne cechy psychologiczne odbijają się w słowach, którymi opisujemy ludzi.

Wielka Piątka obejmuje, między innymi, wymiary opisujące emocje, energię i stosunek do innych ludzi. Pięć głównych cech osobowości to:

• otwartość na doświadczenia — ciekawość, bogactwo wyobraźni, dążenie do nowości; wysoka otwartość wiąże się z kreatywnością;
• sumienność — skłonność do porządku, wytrwałość i umiejętności planowania;
• ekstrawersja — energia czerpana z kontaktu z innymi ludźmi, towarzyskość;
• ugodowość — życzliwość, empatia, dążenie do zgody;
• neurotyczność — podatność na trudne emocje, napięcie, nasilenie reakcji lękowych.

Te cechy układają się na kontinuum — nie jesteśmy „otwarci” albo „zamknięci”, lecz mieścimy się gdzieś pomiędzy. Co ważne, otwartość, sumienność i pozostałe wymiary opisują tendencje, a nie sztywne etykiety. Badania pokazują, że taki układ cech powtarza się w różnych kulturach, co sugeruje, że ma podłoże uniwersalne.

Warto odróżnić cechy od stanów. Cecha to trwała skłonność (np. nieśmiałość), a stan to chwilowe odczucia czy nastrój. Osobowość opisujemy przez cechy, bo to one są względnie stałe i pozwalają przewidywać zachowania.

Cechy osobowości wpływają na sposób myślenia, na świat emocji i na relacje z innymi ludźmi. Osoby o wysokiej otwartości inaczej przetwarzają nowe sytuacje, mają bogatszą wyobraźnię i często większe zdolności twórcze. Z osobowością bywają też związane zdolności poznawcze, w tym inteligencja, choć traktuje się je jako odrębny obszar. To pokazuje, czym w praktyce jest osobowość: zestawem skłonności, które ujawniają się w działaniu i odkładają się w pamięci wcześniejszych przeżyć. Osobowość wpływa też na styl myślenia i na regulację emocji w trudnych chwilach. To, czym kierujemy się w wyborach i czym tłumaczymy własne reakcje, ujawnia nasze wewnętrzne wzorce. Dojrzałość emocjonalna i umiejętności radzenia sobie ze stresem również są częścią naszej osobowości.

Jakie znamy teorie osobowości?

Teorie osobowości to różne sposoby wyjaśniania, skąd bierze się ludzka osobowość i jak działa. W historii psychologii powstały dziesiątki teorii, a żadna z teorii nie tłumaczy wszystkiego — każda z teorii oświetla inny fragment tej samej rzeczywistości. Dlatego zamiast szukać jednego, „prawdziwego” ujęcia, warto poznać kilka teorii i zobaczyć, czym się różnią. Poniżej najważniejsze nurty współczesnej psychologii osobowości.

Teoria psychodynamiczna. Twórcą podejścia psychodynamicznego był Zygmunt Freud. Według tej teorii osobowość kształtują nieświadome motywy, popędy i wczesne doświadczenia z okresu dzieciństwa. Założenia tej teorii mówią, że to, co przeżyliśmy w dzieciństwie, wpływa na dorosłe wybory. Freud wyróżnił trzy struktury: id (popędy), ego (ja) i superego (sumienie). Choć współczesna psychologia (ang. psychodynamic psychology) zrewidowała wiele jego tez, sama idea, że spora część naszego życia psychicznego dzieje się poza świadomością, pozostała wpływowa, co znajduje odzwierciedlenie w terapii psychodynamicznej.

Teoria cech. Z perspektywy teorii cech osobowość to zbiór względnie stałych właściwości — cechy, zdolności i charakterystyczne skłonności. Gordon Allport (1937), jeden z twórców tej teorii, jako pierwszy usystematyzował to podejście, a wraz z Odbertem znalazł w słowniku około 4500 słów opisujących cechy człowieka. Późniejsze teorie — w tym model Eysencka i Wielka Piątka — rozwinęły tę myśl, sprowadzając tysiące określeń do kilku podstawowych wymiarów. To jedna z najbardziej wpływowych teorii w całej psychologii osobowości. Każde z tych ujęć inaczej rozkłada akcenty: jedno podkreśla rolę motywacji, drugie to, jak powstają nasze uczucia, a jeszcze inne — wyuczone postawy i przekonania. Żadne nie sprowadza człowieka do jednego wymiaru. Sama koncepcja cech to tylko jedno z podejść; równolegle powstała koncepcja typów, należąca do klasycznych teorii osobowości.

Teoria humanistyczna. Psychologia humanistyczna (Carl Rogers, Abraham Maslow) skupia się na dążeniu człowieka do rozwoju i samorealizacji. W tym ujęciu osobowość rozwija się, gdy zaspokojone są podstawowe potrzeby, a człowiek może realizować swój potencjał. Kluczowe staje się poczucie własnej wartości i autentyczność.

Teoria społeczno-poznawcza. Albert Bandura pokazał, że osobowość powstaje w interakcji między myśleniem, zachowaniem a środowiskiem. W jego teorii to ciągła wymiana zachodząca w toku interakcji: środowisko działa na nas, a my działamy na środowisko. Uczymy się przez obserwację innych, a nasze przekonania o własnych możliwościach (tzw. poczucie skuteczności) realnie wpływają na to, jak działamy. Te same bodźce różne umysły przetwarzają inaczej, bo wcześniejsze doświadczenia pozwalają im nadać im odmienne znaczenie. To jedna z najlepiej udokumentowanych badaniami koncepcji w psychologii (ang. social-cognitive psychology), a w praktyce pracy nad sobą można z niej korzystać, współpracując z doświadczonym terapeutą w Warszawie.

Wszystkie te teorie osobowości łączy wspólne pytanie: jak to możliwe, że z podobnych bodźców różne umysły budują tak odmienne reakcje.

Jakie wyróżniamy typy osobowości?

Typy osobowości to próba pogrupowania ludzi w wyraźne kategorie. Różnią się one od cech: cechy są wymiarami (ile czegoś masz), a typy osobowości to całościowe profile (do jakiej grupy należysz).

Wśród prób porządkowania różnic między ludźmi wyróżnia się, między innymi, kilka klasycznych typologii, a jednym z popularnych ujęć są typy osobowości MBTI i ich zastosowanie. Najbardziej znane podejścia to:

• typy temperamentu — klasyczny podział na sangwinika, choleryka, flegmatyka i melancholika;
• typy osobowości A i B — osoby typu A są rywalizujące i niecierpliwe, typu B spokojniejsze; koncepcja ta wiązała tę typologię z ryzykiem chorób serca;
• wskaźnik MBTI — popularne, lecz słabo potwierdzone naukowo narzędzie dzielące ludzi na 16 typów.

Trzeba uczciwie powiedzieć, że większość badaczy traktuje typy osobowości z ostrożnością. Dane pokazują, że ludzkie cechy rozkładają się płynnie, a nie w wyraźnych „pudełkach”. Dlatego naukowa psychologia częściej opisuje osobowość przez wymiary (jak Wielka Piątka) niż przez sztywne kategorie. Mimo to typologie bywają użyteczne — pomagają w prosty sposób mówić o różnicach między ludźmi. Z tego względu psychologia ostrożnie podchodzi do dzielenia jednostki na typy: dwie jednostki z tej samej grupy wciąż różnią się w obliczu nowych sytuacji. Każda z jednostek pozostaje kimś więcej niż etykietą jednego rodzaju, a ważniejsze od typu bywa to, czym ta konkretna osoba się kieruje.

Jak przebiega rozwój osobowości?

Rozwój osobowości to proces trwający przez większość życia, w którym wrodzony temperament stopniowo przekształca się w dojrzały charakter i tożsamość. To, jak reagujemy w trudnych sytuacjach, oraz ważne wydarzenia życiowe nieustannie kształtują nasze wewnętrzne wzorce. Nie jesteśmy „skończeni” w dzieciństwie — osobowość zmienia się, choć jej rdzeń pozostaje względnie stały, a kolejne sytuacje życiowe wydobywają jej różne strony.

Ogromne znaczenie ma to, co dzieje się w środowisku, w którym dorastamy. W jednym środowisku dane predyspozycje rozkwitają, w innym zostają stłumione. Dlatego pytamy nie tylko, czym jest dojrzała osobowość, ale też, w jakim otoczeniu się kształtuje. Każdego dnia drobne wydarzenia odciskają ślad na naszych wewnętrznych wzorcach zachowania, a sposób ich przeżywania wynika z całego dotychczasowego życia, dlatego w razie trudności warto rozważyć wsparcie, jakie oferuje psycholog w Warszawie.

Najważniejsze etapy i mechanizmy rozwoju osobowości:

• temperament w dzieciństwie — już niemowlęta różnią się reaktywnością i nastrojem; to biologiczna baza, na której buduje się reszta;
• wpływ rodziny i środowiska — relacje z opiekunami, doświadczenia i wydarzenia z okresu dzieciństwa kształtują przekonania o sobie i innych;
• okres dojrzewania — to czas, gdy krystalizuje się tożsamość i odpowiedź na pytanie „kim jesteśmy”;
• dorosłość — osobowość wciąż się rozwija, zwłaszcza pod wpływem ról życiowych, miłości, pracy i ważnych przeżyć.

Wbrew obiegowej opinii osobowość nie zastyga po dwudziestce. Wielka metaanaliza Roberts, Walton i Viechtbauer (Psychological Bulletin, 2006) wykazała, że ludzie z wiekiem stają się średnio bardziej sumienni, ugodowi i stabilni emocjonalnie. To dobra wiadomość: nad osobowością można pracować, również korzystając z elastycznej formy, jaką jest psycholog online.

Właśnie tu pojawia się rola psychoterapii. Praca nad utrwalonymi wzorcami pozwala zmienić sposób reagowania, przekonania o sobie i jakość relacji z innymi. W ośrodku psychoterapii Widoki — Twoja Psychoterapia w Warszawie specjaliści pomagają klientom lepiej rozumieć własną osobowość i świadomie kształtować to, co da się zmienić, między innymi w przyjaznej przestrzeni gabinetu na warszawskiej Woli.

Kiedy osobowość staje się źródłem cierpienia?

Czasem utrwalone cechy stają się tak sztywne, że utrudniają życie — wtedy mówimy o zaburzeniach osobowości. Zaburzenie osobowości to długotrwały wzorzec przeżywania i zachowania, który znacząco odbiega od normy kulturowej i powoduje cierpienie lub problemy w relacjach z innymi ludźmi.

Klasyfikacje takie jak DSM-5 (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, 2013) opisują między innymi osobowość borderline, narcystyczną czy unikającą. Każde takie zaburzenie ma inne przyczyny i inne nasilenie, a to, jak silnie utrudnia życie daną osobę, bywa bardzo różne. Granica między „trudnym charakterem” a zaburzeniem bywa płynna, dlatego diagnozę zawsze stawia specjalista, który ocenia całościowo daną osobę; więcej o tym, czym są zaburzenia osobowości, ich objawy i leczenie, warto wiedzieć, szukając pomocy.

To, czy dana osoba potrzebuje wsparcia, nie zależy od „etykiety”. Jeśli powtarzające się wzorce zachowania przynoszą cierpienie i utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto rozważyć konsultację. Dobór odpowiedniej formy pomocy bywa trudny — w Widoki — Twoja Psychoterapia można skorzystać z bezpłatnej, 30-minutowej konsultacji wstępnej ze specjalistką lub psychologiem, która pomaga dobrać odpowiedniego terapeutę oraz nurt pracy dopasowany do potrzeb konkretnej osoby; szczegóły znajdziesz w sekcji kontakt do gabinetu psychologicznego w Warszawie. To często najprostszy pierwszy krok, gdy trudno samodzielnie ocenić, od czego zacząć.

Podsumowanie: osobowość to opowieść, która wciąż się pisze

Czym jest osobowość? To wewnętrzny wzorzec myśli, uczuć i zachowań, który czyni każdego z nas niepowtarzalnym. Najważniejsze wnioski:

• osobowość łączy temperament, charakter, zdolności, przekonania i tożsamość;
• najlepiej zbadanym modelem cech osobowości jest Wielka Piątka;
• istnieje wiele teorii osobowości — psychodynamiczna, cech, humanistyczna i społeczno-poznawcza — a każda oświetla inny fragment rzeczywistości;
• typy osobowości bywają poręczne, ale nauka woli opisywać ludzi przez płynne wymiary;
• rozwój osobowości trwa przez całe życie, a wiele można w sobie zmienić.

Zatrzymaj się więc na chwilę i zadaj sobie pytanie: co tak naprawdę wiem o własnej osobowości? Bo im lepiej rozumiemy, kim jesteśmy, tym świadomiej możemy decydować o tym, kim chcemy się stać.

---

Źródła:

1. Allport G.W., Personality: A Psychological Interpretation, 1937.
2. Costa P.T., McCrae R.R., Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R), 1992.
3. John O.P., Srivastava S., The Big Five Trait Taxonomy: History, Measurement, and Theoretical Perspectives, 1999.
4. Roberts B.W., Walton K.E., Viechtbauer W., Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies, Psychological Bulletin, 2006.
5. Bouchard T.J., Genetic Influence on Human Psychological Traits: A Survey, Current Directions in Psychological Science, 2004.
6. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), 2013.
7. McCrae R.R., Costa P.T., Personality in Adulthood: A Five-Factor Theory Perspective, 2003.