Osoba z anoreksją zmaga się z jednym z najcięższych zaburzeń psychicznych – jadłowstrętem psychicznym, który prowadzi do znacznej utraty masy ciała i poważnych powikłań zdrowotnych. Choroba rzadko zaczyna się od decyzji „schudnę” – zwykle wyrasta z lęku, potrzeby kontroli i zaburzonego obrazu własnego ciała. Osoby cierpiące na anoreksję często ukrywają objawy przed najbliższymi. Pierwsze objawy bywają subtelne: ograniczanie jedzenia, unikanie wspólnych posiłków, rosnąca fiksacja na punkcie diety. Nieleczona anoreksja niesie ryzyko wyniszczenia organizmu i zagraża życiu, dlatego wczesne rozpoznanie i podjęcie leczenia mają kluczowe znaczenie. Pomoc specjalisty – lekarza, dietetyka i psychoterapeuty – radykalnie zwiększa szanse na powrót do zdrowia.
Jadłowstręt psychiczny (anoreksja, z łac. anorexia nervosa) to poważne zaburzenie odżywiania polegające na celowym ograniczaniu jedzenia i intensywnym lęku przed przytyciem, mimo obiektywnie niskiej masy ciała. Według Światowej Organizacji Zdrowia zaburzenie to ma jeden z najwyższych wskaźników śmiertelności spośród wszystkich zaburzeń psychicznych.
Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
Czym jest jadłowstręt psychiczny?
Utrata masy ciała w przebiegu anoreksji nie jest efektem ubocznym, lecz celem, do którego dąży chory umysł. U podłoża choroby leży zaburzony obraz własnego ciała – osoba widzi siebie jako zbyt dużą, nawet przy skrajnie niskiej wadze, i nie przyjmuje do wiadomości opinii otoczenia ani wyników badań.
Jakie są pierwsze objawy anoreksji?
Pierwsze objawy anoreksji często umykają otoczeniu, bo choroba lubi się ukrywać pod maską „zdrowego stylu życia”. Warto zwrócić uwagę na:
- nagłe zainteresowanie liczeniem kalorii i drastyczne diety,
- unikanie wspólnych posiłków lub jedzenie w tajemnicy,
- rosnące niezadowolenie z wyglądu mimo widocznej utraty masy ciała,
- wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, mimo zmęczenia i osłabienia,
- intensywne ćwiczenia fizyczne podejmowane nawet w dni choroby lub kontuzji,
- lęk przed przytyciem silniejszy niż jakikolwiek inny lęk w życiu chorego,
- wycofanie z relacji społecznych i drażliwość wokół tematu jedzenia,
- unikanie sytuacji, w których trzeba zjeść duże ilości jedzenia naraz, np. świąt czy imprez rodzinnych.
Fizyczne objawy anoreksji – na co zwrócić uwagę?
W miarę postępu choroby pojawiają się coraz wyraźniejsze fizyczne objawy: wypadanie włosów, sucha skóra, niskie ciśnienie krwi, uczucie ciągłego zimna i zanik miesiączki u kobiet. Wskaźnik masy ciała pacjentki lub pacjenta systematycznie spada poniżej normy, a organizm przechodzi w tryb oszczędzania energii.
Zaburzenia somatyczne i uszkodzenia narządów wewnętrznych
Przewlekłe niedożywienie prowadzą do poważnych zaburzeń somatycznych. Osłabia się mięsień sercowy, rozwija się osteoporoza, a zaburzenia hormonalne dotykają niemal każdego długo chorującego pacjenta – dochodzi też do uszkodzenia narządów wewnętrznych. Badania opublikowane w 2021 roku w Journal of Eating Disorders wskazują, że nieleczona anoreksja może prowadzić do sytuacji, w której niewydolność serca staje się realnym zagrożeniem nawet u młodych, wcześniej zdrowych pacjentów – to jedno z głównych zagrożeń życia w tej chorobie.
Anoreksja restrykcyjna i inne typy zaburzenia
Klinicyści wyróżniają dwa główne typy jadłowstrętu. Anoreksja restrykcyjna polega na drastycznym ograniczaniu jedzenia i unikaniu dużych ilości jedzenia bez epizodów objadania się – epizody objadania w tej postaci choroby po prostu nie występują, co odróżnia ją od postaci mieszanej. W drugim typie – anoreksji z napadami objadania i przeczyszczania – dochodzi do epizodów objadania, po których następuje stosowanie środków przeczyszczających lub prowokowanie wymiotów; z tym typem anoreksji wiąże się dodatkowo nadużywanie środków przeczyszczających, co bywa jednym z najbardziej niebezpiecznych elementów choroby.
Anoreksja i bulimia – czym się różnią?
Anoreksja i bulimia bywają mylone, choć to odrębne jednostki chorobowe. Kluczowa różnica dotyczy masy ciała – w anoreksji jest ona znacznie obniżona, podczas gdy osoby chorujące na bulimię mogą mieć prawidłową wagę mimo napadów objadania i nadużywania środków przeczyszczających. Obie choroby mogą jednak współwystępować lub przechodzić jedna w drugą w trakcie leczenia.
Jak zachowuje się osoba chora na anoreksję?
Osoba chora zwykle zaprzecza problemowi – nie widzi swojej choroby tak, jak widzą ją bliscy, co bywa jedną z głównych trudności, gdy bliscy próbują rozpoznać anoreksję na wczesnym etapie i uniknąć rozwoju poważnych komplikacji zdrowotnych. Typowe zachowania to kontrolowanie porcji co do grama, rytuały związane z jedzeniem, unikanie luster lub wręcz przeciwnie – ciągłe sprawdzanie sylwetki. U wielu pacjentów pojawia się też potrzeba szczupłej sylwetki połączona z irracjonalnym poczuciem, że nigdy nie jest się „wystarczająco” szczupłą osobą.
Anoreksja na podłożu psychicznym – jakie są przyczyny?
Przyczyny anoreksji są złożone i rzadko sprowadzają się do jednego czynnika. Zaburzenie rozwija się na podłożu psychicznym powiązanym z lękiem, perfekcjonizmem i niską samooceną, ale duże znaczenie mają też czynniki genetyczne, presja kulturowa związana z wizerunkiem ciała oraz trudne doświadczenia rodzinne. W literaturze medycznej można spotkać zamiennie terminy zaburzenia odżywiania oraz zaburzenia odżywania – oba odnoszą się do tej samej grupy chorób. Najczęściej choroba ujawnia się przed 18. rokiem życia, zwłaszcza u młodych kobiet, choć coraz częściej diagnozuje się ją także u chłopców i mężczyzn. Znaczne zmniejszenie apetytu bywa pierwszym sygnałem, który poprzedza pełny obraz choroby nawet o kilka miesięcy.
Anoreksja a występowanie innych zaburzeń psychicznych
Anoreksja rzadko występuje w izolacji. Metaanaliza z 2020 roku opublikowana w International Journal of Eating Disorders wykazała, że u znacznej części pacjentów z jadłowstrętem współwystępują objawy depresji, zaburzeń lękowych lub zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Diagnoza i leczenie innych zaburzeń psychicznych są dlatego integralną częścią pracy terapeutycznej, a nie dodatkiem do niej.
Jak wygląda kompleksowe podejście w leczeniu anoreksji?
Skuteczne leczenie anoreksji wymaga zespołu specjalistów – lekarza rodzinnego, psychiatry, dietetyka i psychoterapeuty. Priorytetem medycznym jest przywrócenie prawidłowej masy ciała i wyrównanie zaburzeń wynikających ze strony układu pokarmowego, a równolegle prowadzona jest praca nad psychicznym podłożem choroby.
Terapia poznawczo-behawioralna, rodzinna i psychodynamiczna
Terapia poznawczo behawioralna pomaga zmieniać zniekształcone przekonania na temat jedzenia i ciała. W przypadku młodzieży szczególnie skuteczna bywa terapia rodzinna (tzw. metoda Maudsley), angażująca rodziców w proces odżywiania dziecka. U dorosłych pacjentów stosuje się też terapię psychodynamiczną, pomagającą zrozumieć głębsze źródła choroby. Leczenie farmakologiczne bywa włączane pomocniczo, zwłaszcza gdy współwystępuje depresja lub silny lęk – decyzję podejmuje lekarz po ocenie stanu pacjenta i wynikach badania krwi. Elastyczność procesu leczenia i gotowość do zmiany mają duże znaczenie dla skuteczności terapii.
Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia w Warszawie podkreślają, że skuteczność leczenia zależy od indywidualnego podejścia i regularności spotkań – jadłowstręt psychiczny to choroba, z którą nie warto mierzyć się w pojedynkę.
Kiedy konieczne jest leczenie szpitalne?
Leczenie szpitalne jest konieczne, gdy masa ciała pacjenta spada do poziomu zagrażającego życiu lub pojawiają się poważne komplikacje zdrowotne – zaburzenia rytmu serca, skrajne niedożywienie czy odwodnienie. W skrajnych przypadkach chory może wymagać żywienia drogą pozajelitową lub drogą przewodu pokarmowego – na przykład przez sondę wprowadzoną aż do jelita cienkiego – gdy samodzielne jedzenie jest niemożliwe lub zbyt ryzykowne dla organizmu. Pobyt w szpitalu daje też poczucie bezpieczeństwa i medycznego nadzoru w najtrudniejszym momencie choroby, zanim możliwa będzie dalsza praca terapeutyczna w warunkach ambulatoryjnych.
Podsumowanie
Anoreksja to poważna choroba psychiczna o podłożu biologicznym, psychologicznym i społecznym, która – nieleczona – zagraża zdrowiu i życiu. Pierwsze objawy anoreksji łatwo przeoczyć, dlatego czujność bliskich i szybka reakcja mają ogromne znaczenie. Leczenie wymaga czasu, cierpliwości i współpracy wielu specjalistów, ale rokowania znacząco poprawiają się, gdy terapia zaczyna się wcześnie.
Jeśli w Twoim otoczeniu jest osoba, u której rozpoznajesz opisane tu sygnały – albo sam zauważasz u siebie niepokojące zmiany w relacji z jedzeniem – warto zadać sobie pytanie, czy nie nadszedł czas, by porozmawiać o tym ze specjalistą.
Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji medycznej. Jeśli Ty lub ktoś bliski zmaga się z zaburzeniem odżywiania, warto skontaktować się z lekarzem, psychoterapeutą lub najbliższym ośrodkiem leczenia zaburzeń odżywiania.
Źródła:
- World Health Organization, Mental disorders – Fact sheet, 2022.
- American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition (DSM-5): Feeding and Eating Disorders, 2013.
- Treasure, J. et al., Anorexia nervosa, Nature Reviews Disease Primers, 2020.
- Solmi, M. et al., Physical health complications of anorexia nervosa, Journal of Eating Disorders, 2021.
- Lock, J. & Le Grange, D., Family-based treatment for adolescent anorexia nervosa, International Journal of Eating Disorders, 2019.
- Smink, F.R.E. et al., Epidemiology of eating disorders, International Journal of Eating Disorders, 2020.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Eating disorders: recognition and treatment, 2020.
Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
