Powielanie rodzinnych schematów to proces, który dotyczy każdego z nas, niezależnie od tego, czy jesteśmy tego świadomi, czy nie. Wzorce wyniesione z domu rodzinnego mają ogromny wpływ na to, jak postrzegamy świat, jak reagujemy na trudności i jak budujemy relacje z innymi ludźmi. Zdarza się, że te schematy – zarówno te pozytywne, jak i negatywne – odciskają piętno na całym naszym życiu.
W tym artykule przyjrzymy się bliżej temu, czym są rodzinne schematy, dlaczego je powielamy, jakie mogą mieć konsekwencje oraz jak można je przełamać, aby móc żyć w zgodzie z własnymi wartościami i potrzebami.
Czym są rodzinne schematy?
Rodzinne schematy to powtarzające się wzorce zachowań, przekonań i wartości, które są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Mają swoje źródło w doświadczeniach naszych przodków i są często nieświadomie utrwalane w relacjach rodzinnych. Przykłady rodzinnych schematów mogą obejmować:
1. Określony sposób radzenia sobie z emocjami (np. tłumienie złości, unikanie rozmów o uczuciach),
wzorce relacji partnerskich (np. powielanie modelu rodziny, w której jeden z partnerów dominuje, a drugi się podporządkowuje).
2. Stosunek do pracy i sukcesu (np. przekonanie, że wartość człowieka zależy od jego osiągnięć zawodowych).
3. Podejście do pieniędzy (np. lęk przed wydawaniem pieniędzy wyniesiony z rodziny, która borykała się z trudnościami finansowymi).
4. Postawy wobec wychowywania dzieci (np. stosowanie kar cielesnych, bo „tak było w moim domu”).
Te schematy są w dużej mierze wynikiem obserwacji, które dziecko dokonuje w czasie dorastania. Dzieci, nawet jeśli nie rozumieją w pełni dynamiki relacji rodzinnych, przejmują zachowania i przekonania rodziców, które później stają się częścią ich własnej tożsamości.
Dlaczego powielamy rodzinne schematy?
Powielanie rodzinnych schematów nie jest przypadkowe. Wynika z naturalnych procesów rozwojowych i psychologicznych, które rządzą naszym życiem.
Uczenie się przez naśladownictwo.
Dzieci uczą się poprzez obserwację i naśladowanie. W pierwszych latach życia rodzice i opiekunowie są dla nich wzorem, którego zachowania przyjmują za normę. Jeśli np. dziecko widzi, że konflikty w rodzinie rozwiązywane są przez krzyk lub ciche dni, może uznać, że takie sposoby komunikacji są jedynymi możliwymi.
Wpływ wczesnego dzieciństwa.
Dzieciństwo to okres, w którym kształtują się nasze podstawowe przekonania o świecie, o innych ludziach i o nas samych. Jeśli w dzieciństwie doświadczyliśmy np. zaniedbań emocjonalnych, możemy w dorosłości mieć trudności z budowaniem bliskich relacji, obawiając się odrzucenia.
Podświadome dążenie do tego, co znane.
Ludzie mają naturalną tendencję do dążenia do tego, co znane i przewidywalne, nawet jeśli nie jest to dla nich dobre. To mechanizm, który daje poczucie bezpieczeństwa. Dlatego osoby, które dorastały w dysfunkcyjnych rodzinach, często nieświadomie powielają te same wzorce w swoich dorosłych relacjach.
Przekonania o „normalności” schematów.
To, co w dzieciństwie było codziennością, w dorosłości wydaje się „normalne”. Osoba, która dorastała w rodzinie, gdzie panował chłód emocjonalny, może uważać, że okazywanie uczuć to oznaka słabości.
Trauma międzypokoleniowa.
Niektóre schematy są przekazywane na poziomie głębszym, jako efekt traumy, która nie została przepracowana przez wcześniejsze pokolenia. Przykładem może być rodzina, w której dziadkowie doświadczyli wojny, a ich lęki, brak poczucia bezpieczeństwa czy trudności z okazywaniem uczuć przeniosły się na kolejne pokolenia.
Jakie są konsekwencje powielania rodzinnych schematów?
Choć rodzinne schematy mogą mieć także pozytywny wpływ, np. ucząc nas wartości takich jak szacunek czy odpowiedzialność, to negatywne wzorce mogą znacząco ograniczać nasze życie. Skutki powielania negatywnych schematów obejmują:
Problemy w relacjach. Powielanie dysfunkcyjnych wzorców może prowadzić do trudności w budowaniu bliskich, zdrowych relacji. Przykładowo, osoba wychowana w rodzinie, gdzie dominowała kontrola i krytyka, może unikać bliskości lub przeciwnie – nadmiernie się uzależniać od partnera.
Niskie poczucie własnej wartości. Schematy wyniesione z domu, takie jak brak akceptacji czy ciągłe wymagania, mogą powodować, że w dorosłości czujemy się niewystarczający.
Trudności emocjonalne. Powielanie wzorców tłumienia emocji czy unikania konfliktów może prowadzić do problemów z lękiem, depresją czy somatyzacją.
Nieświadome przekazywanie schematów dzieciom. Jeśli sami nie przepracujemy swoich schematów, istnieje ryzyko, że przekażemy je swoim dzieciom, utrwalając błędne koło.
Czy można przełamać rodzinne schematy?
Choć przełamanie negatywnych schematów nie jest łatwe, jest to możliwe. Kluczem do zmiany jest świadomość, zrozumienie i praca nad sobą.
1. Uświadomienie sobie schematów.
Pierwszym krokiem jest rozpoznanie, jakie wzorce wynieśliśmy z domu rodzinnego i jak wpływają one na nasze życie. Możemy zadać sobie pytania:
▪ Jakie przekonania wyniosłem z dzieciństwa?
▪ Jakie zachowania powtarzam w relacjach z innymi?
▪ Co mnie ogranicza w osiągnięciu szczęścia?
2. Przepracowanie emocji.
Wiele schematów wynika z niewyrażonych emocji, takich jak złość, smutek czy poczucie winy. Psychoterapia może pomóc w ich uświadomieniu i przepracowaniu.
3. Praca nad zmianą przekonań i zachowań.
Zastąpienie starych schematów nowymi wymaga czasu i cierpliwości. Ważne jest, aby:
▪ Uczyć się nowych sposobów radzenia sobie z emocjami.
▪ Ćwiczyć asertywność i budowanie zdrowych granic.
▪ Eksperymentować z nowymi sposobami komunikacji w relacjach.
4. Wsparcie terapeutyczne.
Praca nad schematami bywa trudna, dlatego warto skorzystać z pomocy specjalisty. Terapia może być skutecznym narzędziem w przełamywaniu negatywnych wzorców.
Rodzaje rodzinnych schematów i ich wpływ na życie
Rodzinne schematy mogą dotyczyć różnych sfer życia, wpływając na naszą codzienność i sposób, w jaki funkcjonujemy w społeczeństwie. Oto kilka przykładów:
Schematy w relacjach międzyludzkich
Wzorce, które wynosimy z rodziny, często odzwierciedlają się w naszych relacjach z innymi ludźmi. Osoby dorastające w domu, gdzie brakowało bliskości emocjonalnej, mogą mieć trudności z budowaniem zdrowych relacji. Mogą unikać zaangażowania, obawiając się odrzucenia, lub przeciwnie – nadmiernie uzależniać się od partnera.
Z kolei ci, którzy byli świadkami konfliktowych relacji między rodzicami, mogą nieświadomie powielać te same wzorce, np. poprzez częste kłótnie w związku lub wybór partnera, który przypomina jednego z rodziców.
Schematy w podejściu do pracy i sukcesu
Wielu z nas nosi w sobie przekonania dotyczące pracy i kariery, które wynieśliśmy z domu rodzinnego. Przykładem jest schemat „ciężkiej pracy za wszelką cenę”. Osoby wychowane w domach, gdzie panował kult pracy, mogą czuć, że ich wartość zależy od osiągnięć zawodowych. Często prowadzi to do przepracowania, wypalenia zawodowego i zaniedbywania innych aspektów życia, takich jak rodzina czy zdrowie.
Z drugiej strony, osoby z rodzin, w których brakowało stabilności finansowej, mogą odczuwać ciągły lęk przed utratą pieniędzy, nawet jeśli ich sytuacja materialna jest dobra.
Schematy dotyczące emocji
W wielu rodzinach dzieci uczą się, że pewne emocje są „niewłaściwe”. Przykładowo, chłopcom często wmawia się, że „chłopaki nie płaczą”, a dziewczynkom, że złość jest „niekobiecą” emocją. W efekcie dorosłe osoby mogą tłumić swoje uczucia, co prowadzi do problemów z wyrażaniem emocji, a także do somatyzacji – czyli manifestowania emocji poprzez objawy fizyczne, takie jak bóle głowy czy problemy trawienne.
Schematy dotyczące zdrowia i samopoczucia
Wzorce związane ze zdrowiem również mogą być przekazywane w rodzinach. Przykładem jest podejście do dbania o siebie – w rodzinach, gdzie zaniedbywano zdrowie, dzieci mogą dorastać z przekonaniem, że ignorowanie własnych potrzeb jest normalne. Z kolei w rodzinach, gdzie zdrowie było tematem nadmiernie eksponowanym, dorosłe dzieci mogą rozwijać nadmierny lęk przed chorobami.
Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
Podsumowanie
Rodzinne schematy to niewidzialne nici, które łączą nas z przeszłością. Często nie zdajemy sobie sprawy, jak głęboko zakorzenione wzorce kształtują nasze wybory, emocje i relacje z innymi. Uświadomienie sobie ich istnienia to pierwszy krok do zmiany, która pozwala żyć bardziej świadomie i w zgodzie z własnymi wartościami.
Przełamywanie negatywnych schematów wymaga odwagi, cierpliwości i pracy nad sobą, ale nagroda jest tego warta. Możemy wówczas budować zdrowsze relacje, zyskać większą pewność siebie i poczucie wolności. To proces, który pozwala nam nie tylko lepiej zrozumieć samych siebie, ale także stworzyć lepsze warunki dla przyszłych pokoleń.
Każda zmiana zaczyna się od małego kroku – warto go postawić, aby przerwać błędne koło i nadać swojemu życiu nowy kierunek.
Mogą Cię także zainteresować inne nasze artykuły:
Schizofrenia – jak ją rozumieć? | Widoki – Twoja Psychoterapia
Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) – jak się objawia? | Widoki – Twoja Psychoterapia
Odwiedź nas również na Facebooku: Widoki – Twoja Psychoterapia | Facebook oraz Instagramie: Widoki – Twoja Psychoterapia • Psychoterapia Warszawa (@widoki_twoja_psychoterapia) • Zdjęcia i filmy na Instagramie
