Osoba chora psychicznie – objawy – co warto wiedzieć?

Osoba chora psychicznie może wykazywać objawy na wielu poziomach jednocześnie: emocjonalnym (obniżenie nastroju, lęk, drażliwość), poznawczym (trudności z koncentracją, natrętne myśli, zniekształcone postrzeganie rzeczywistości), behawioralnym (wycofanie z kontaktów społecznych, zmiana rytmu dnia) oraz fizycznym (napięcie mięśniowe, kołatanie serca, przewlekłe zmęczenie). Choroby psychiczne mają bardzo różny przebieg – od epizodycznych, łagodnych trudności po stany wymagające natychmiastowej interwencji, jak w przypadku myśli samobójczych. Rozpoznanie pierwszych objawów i szybkie zgłoszenie się po pomoc w dużej mierze zależą od świadomości tego, jak choroba psychiczna może się objawiać – zarówno u nas samych, jak i u kogoś bliskiego.

Choroby psychiczne (zaburzenia psychiczne) to zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) stany charakteryzujące się klinicznie istotnym zaburzeniem funkcjonowania poznawczego, regulacji emocji lub zachowania danej osoby, które odzwierciedla dysfunkcję procesów psychologicznych, biologicznych lub rozwojowych leżących u podstaw funkcjonowania psychicznego. W praktyce oznacza to, że zaburzenia psychiczne zawsze wpływają na codzienne funkcjonowanie – pracę, relacje, zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji – a nie są jedynie przejściowym gorszym samopoczuciem. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych obejmuje dziś kilkaset odrębnych rozpoznań, a zrozumienie ich podstawowej struktury pomaga lepiej orientować się we własnych objawach lub objawach zaburzeń psychicznych u osoby, na której nam zależy.

Czym są choroby psychiczne?

Choroby psychiczne to szeroka kategoria obejmująca dziesiątki odrębnych jednostek chorobowych – od zaburzeń nastroju, przez zaburzenia lękowe, po zaburzenia psychiczne o podłożu psychotycznym i zaburzenia osobowości. Obejmuje to rodzaje chorób psychicznych, ich objawy oraz wsparcie terapeutyczne, które wpływają na codzienne funkcjonowanie i wymagają indywidualnie dobranego leczenia. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w klasyfikacji DSM-5 wyróżnia ponad 200 rozpoznań, a klasyfikacja zaburzeń psychicznych ICD-11 stosowana w Europie porządkuje je w kilkanaście głównych kategorii diagnostycznych.

Choroby psychiczne różnią się znacznie nasileniem i przebiegiem. U jednej osoby zaburzenie może mieć charakter epizodyczny i ustąpić po kilku tygodniach terapii, u innej – przebiegać przewlekle i wymagać wieloletniego leczenia farmakologicznego oraz regularnej psychoterapii. Według danych przywoływanych przez National Institute of Mental Health, blisko 1 na 5 dorosłych doświadcza w ciągu roku jakiejś formy zaburzeń psychicznych, a niemal połowa populacji zmaga się z jakąś postacią zaburzeń psychicznych przynajmniej raz w życiu.

Rodzaje chorób psychicznych

Rodzaje chorób psychicznych można podzielić na kilka głównych grup zaburzeń psychicznych, w zależności od tego, który obszar funkcjonowania jest najbardziej zaburzony:

• zaburzenia nastroju – m.in. depresja, choroba afektywna dwubiegunowa, dystymia;
• zaburzenia lękowe – m.in. zaburzenie lękowe uogólnione, fobie, zespół lęku napadowego;
• zaburzenia psychotyczne – m.in. schizofrenia, w tym schizofrenia paranoidalna, oraz zaburzenia urojeniowe;
• zaburzenia osobowości – m.in. osobowość borderline, osobowość obsesyjno-kompulsywna;
• zaburzenia odżywiania – m.in. anoreksja, bulimia, zaburzenie z napadami objadania się;
• zaburzenia nerwicowe – m.in. zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, dysocjacja, zespół stresu pourazowego;
• zaburzenia zachowania – najczęściej diagnozowane u dzieci i młodzieży, obejmujące uporczywe łamanie norm społecznych.

Każdy z tych rodzajów chorób psychicznych ma nieco inny obraz kliniczny, ale wiele objawów – zwłaszcza tych dotyczących nastroju, snu i koncentracji – powtarza się niezależnie od konkretnego rozpoznania zaburzeń psychicznych. Chory, u którego lekarz podejrzewa którąś z tych chorób, zwykle przechodzi pogłębiony wywiad diagnostyczny, obejmujący też ocenę objawów somatycznych i historię rodzinną.

Najczęstsze zaburzenia psychiczne

Najczęstsze zaburzenia psychiczne na świecie to, według danych WHO z 2022 roku, zaburzenia lękowe oraz depresja – łącznie dotyczą ponad 970 milionów ludzi na całym świecie. Zaburzenia snu, zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych oraz zaburzenia zachowania u dzieci i młodzieży również należą do najczęściej rozpoznawanych problemów psychicznych na całym świecie.

W Polsce, według danych badania EZOP II, blisko 1 na 4 dorosłych Polaków doświadczył w ciągu życia objawów przynajmniej jednego zaburzenia psychicznego, przy czym najczęściej rozpoznawano zaburzenia lękowe, zaburzenia nastroju oraz zaburzenia związane z używaniem alkoholu.

Obniżenie nastroju i inne objawy emocjonalne

Niezależnie od konkretnej choroby, wiele chorób i zaburzeń psychicznych daje podobny zestaw objawów w sferze emocjonalnej i poznawczej. Choroby psychiczne, choć różnią się rozpoznaniem, mają zaskakująco wiele wspólnych sygnałów ostrzegawczych:

• obniżenie nastroju utrzymujące się przez większość dnia,
• lęk, niepokój, natrętne myśli trudne do kontrolowania,
• trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji,
• niska samoocena i poczucie beznadziei,
• zniekształcone postrzeganie rzeczywistości – w skrajnych przypadkach urojenia lub halucynacje,
• myśli o odebraniu sobie życia lub śmierci, które zawsze wymagają pilnej reakcji.

Obniżenie nastroju to jeden z najczęściej zgłaszanych objawów w gabinetach psychiatrycznych i psychoterapeutycznych – towarzyszy zarówno depresji, jak i wielu innym zaburzeniom, w tym chorobie afektywnej dwubiegunowej czy zaburzeniom lękowym.

Objawy fizyczne: bóle głowy i inne dolegliwości

Objawy fizyczne bywają często pomijane, choć to właśnie one skłaniają wiele osób do pierwszej wizyty u lekarza pierwszego kontaktu, zanim trafią do specjalisty zdrowia psychicznego. Dotyczy to zwłaszcza osób z nerwicą lękową, u których objawy somatyczne bywają jednym z pierwszych, najbardziej dokuczliwych sygnałów choroby. Objawy somatyczne (czyli cielesne) obejmują najczęściej:

• bóle głowy i zawroty głowy,
• kołatanie serca oraz ucisk w klatce piersiowej, szczególnie w trakcie ataków paniki,
• ciągłe zmęczenie niewspółmierne do wysiłku,
• zaburzenia snu – bezsenność lub nadmierna senność, koszmary senne,
• napięcie mięśniowe, bóle brzucha, zmiany apetytu.

Te dolegliwości pojawiają się często w codziennych sytuacjach pozornie niezwiązanych ze stresem – w pracy, w sklepie, podczas rozmowy z innymi ludźmi – co bywa mylące zarówno dla pacjenta, jak i jego otoczenia.

Zaburzenia lękowe – jak się objawiają?

Zaburzenia lękowe należą do najczęstszych chorób psychicznych na świecie – według WHO dotyczą ponad 300 milionów ludzi. Charakteryzują się nadmiernym, trudnym do opanowania lękiem, który utrzymuje się przez wiele miesięcy i wyraźnie utrudnia codzienne funkcjonowanie. Osoba z zaburzeniami lękowymi może doświadczać ataków paniki, unikania określonych sytuacji lub miejsc, a także wspomnianych już objawów somatycznych – kołatania serca, zawrotów głowy, duszności. W zależności od typu lęku różnić się mogą objawy, przyczyny oraz metody leczenia zaburzeń lękowych.

Zaburzenia lękowe często współwystępują z zaburzeniami nastroju, co dodatkowo komplikuje obraz kliniczny i wymaga od specjalisty starannej diagnostyki różnicowej, zanim zaproponuje odpowiednią terapię. W przebiegu silniejszego lęku mogą pojawiać się też ataki paniki – nagłe epizody intensywnego strachu z towarzyszącymi objawami somatycznymi, w których szczególnie ważne staje się dobranie skutecznych metod leczenia zaburzeń lękowych.

Zaburzenia psychotyczne, zaburzenia osobowości i zaburzenia myślenia

Innym ważnym obszarem tej klasyfikacji są choroby, w których dochodzi do zaburzeń w postrzeganiu rzeczywistości – pojawiają się urojenia, halucynacje wzrokowe lub słuchowe oraz zaburzenia myślenia utrudniające logiczne wnioskowanie. Do tej grupy należy m.in. schizofrenia, a jej najbardziej charakterystycznym podtypem jest schizofrenia paranoidalna, w której dominują urojenia prześladowcze.

Zaburzenia osobowości to z kolei trwałe, sztywne wzorce myślenia, odczuwania i zachowania, znacząco odbiegające od oczekiwań danej kultury. Zaburzenia osobowości, w przeciwieństwie do wielu innych zaburzeń, rozwijają się zwykle w okresie dorastania i utrzymują przez większość dorosłego życia, choć odpowiednia psychoterapia pozwala znacząco złagodzić ich objawy. U dzieci i młodzieży rozpoznaje się natomiast częściej zespoły behawioralne oraz zaburzenia zachowania, które bez interwencji mogą z czasem przechodzić w poważniejsze zaburzenia osobowości w wieku dorosłym.

Zaburzenia dysocjacyjne i inne rzadziej rozpoznawane postaci

Wśród rzadziej omawianych grup zaburzeń warto wymienić też dysocjację, czyli stan, w którym dochodzi do przerwania ciągłości pamięci, tożsamości lub świadomości, zwykle w reakcji na silny stres lub traumę. Choć ta kategoria diagnostyczna występuje rzadziej niż zaburzenia lękowe czy choroby afektywne, jej rozpoznanie bywa trudniejsze i wymaga doświadczenia klinicznego.

Przyczyny chorób psychicznych

Przyczyny chorób psychicznych są złożone i zwykle obejmują kilka nakładających się czynników. Wśród najważniejszych wymienia się:

• czynniki biologiczne – zaburzenia neuroprzekaźnictwa, predyspozycje genetyczne, zaburzenia hormonalne;
• przewlekły stres – długotrwałe przeciążenie psychiki znacząco zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń nastroju i zaburzeń lękowych;
• czynniki środowiskowe – trauma, izolacja społeczna, trudne doświadczenia z dzieciństwa;
• używanie substancji psychoaktywnych – alkohol i inne substancje mogą zarówno wywoływać, jak i nasilać objawy choroby.

Choroby psychiczne mogą pojawić się w każdym wieku – u dzieci najczęściej diagnozuje się zaburzenia zachowania i zaburzenia lękowe, u młodych dorosłych zaburzenia nastroju i zaburzenia odżywiania, a u osób starszych depresję oraz zaburzenia otępienne. W dorosłości wsparciem może być psychoterapia indywidualna w Warszawie, pozwalająca dobrać formę pracy do aktualnego etapu życia i rodzaju trudności. Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że profilaktyka związana ze zdrowiem psychicznym jest równie istotna jak profilaktyka chorób somatycznych, i to przez całe życie, a nie tylko w momencie kryzysu.

Depresja jako przykład najczęstszej choroby psychicznej

Depresja to jedna z najlepiej przebadanych i najczęstszych chorób psychicznych – według WHO dotyka ponad 280 milionów ludzi na całym świecie. Osoba chora na depresję zwykle doświadcza smutku, utraty energii i zainteresowań utrzymujących się przez większość dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie – co bywa nie tyle niepokojące na początku, ile stopniowo coraz bardziej wyczerpujące. Dana osoba może też zgłaszać problemy ze snem, zmiany apetytu oraz trudności z koncentracją.

Nasilenie choroby bywa różne – od epizodu łagodnego po ciężki, czasem z objawami psychotycznymi. W przypadku łagodnej i umiarkowanej depresji lekarze zwykle zalecają w pierwszej kolejności psychoterapię, natomiast przy nasilonych objawach choroby dodatkowo leczenie farmakologiczne. Nieleczona depresja może utrzymywać się miesiącami lub latami, dlatego wczesna reakcja na pierwsze objawy choroby ma ogromne znaczenie.

Myśli samobójcze i inne objawy wymagające pilnej reakcji

Nie każdy gorszy dzień oznacza chorobę psychiczną. Sygnałem do konsultacji ze specjalistą powinny być objawy utrzymujące się dłuższy czas – zwykle dłużej niż dwa tygodnie – i wyraźnie wpływające na pracę, relacje oraz codzienne funkcjonowanie, niezależnie od tego, o który z rodzajów zaburzeń psychicznych może chodzić. Szczególnie niepokojące są:

• myśli o odebraniu sobie życia lub konkretne plany z tym związane,
• gwałtowna zmiana zachowania, wycofanie z kontaktów społecznych,
• utrata kontaktu z otoczeniem lub własnymi myślami – urojenia, halucynacje,
• brak chęci do jedzenia, dbania o higienę lub wykonywania podstawowych czynności.

Myśli samobójcze zawsze traktuje się jako stan wymagający pilnej oceny psychiatrycznej, niezależnie od tego, czy towarzyszy im konkretny plan działania, czy są to jedynie przelotne, natrętne wyobrażenia.

Jak zareagować, gdy zauważysz objawy u kogoś bliskiego?

Zauważenie niepokojących objawów u kogoś, kogo kochamy, bywa trudne emocjonalnie – często pojawia się niepewność, czy to „tylko gorszy okres”, czy już poważniejszy problem psychiczny. Warto wtedy:

• rozmawiać spokojnie, bez oceniania i bagatelizowania,
• zachęcić do konsultacji, zamiast stawiać diagnozę samodzielnie,
• zaproponować wspólne poszukanie specjalisty lub grupy wsparcia,
• pamiętać, że wsparcie własnej rodziny i bliskich istotnie zwiększa skuteczność leczenia.

Jeśli trudno ocenić, czy dana osoba potrzebuje terapii, konsultacji psychiatrycznej, czy może obu form wsparcia jednocześnie, w ośrodku Widoki – Twoja Psychoterapia dostępna jest bezpłatna, 30-minutowa konsultacja wstępna ze specjalistką, która pomaga dobrać odpowiedniego terapeutę w Warszawie i nurt pracy dopasowany do sytuacji.

Leczenie chorób psychicznych

Skuteczne leczenie chorób psychicznych niemal zawsze łączy kilka form wsparcia. Wybór metody zależy od rodzaju zaburzenia, jego nasilenia oraz indywidualnej sytuacji pacjenta. W leczeniu chorób psychicznych kluczowe znaczenie ma też czas – im szybciej chory zgłosi się po pomoc, tym łatwiej skutecznie leczyć nawet poważniejsze problemy psychiczne.

Psychoterapia

Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia pracują z osobami zmagającymi się z różnymi rodzajami trudności psychicznych, dobierając nurt terapeutyczny do konkretnego rozpoznania i potrzeb pacjenta. W ramach ośrodka dostępna jest także psychoterapia i pomoc psychologiczna online, co bywa szczególnie ważne dla osób mieszkających poza dużymi miastami lub mających ograniczoną możliwość dojazdu. W leczeniu wielu zaburzeń – depresji, zaburzeń lękowych czy zaburzeń osobowości – psychoterapia bywa równie skuteczna jak leczenie farmakologiczne, a jej efekty często utrzymują się dłużej po zakończeniu terapii. Regularna psychoterapia pomaga też choremu lepiej rozumieć własne reakcje emocjonalne i stopniowo wracać do pełnego, satysfakcjonującego życia.

Leczenie farmakologiczne

W leczeniu depresji i zaburzeń lękowych najczęściej stosuje się leki przeciwdepresyjne, a w cięższych przypadkach – dodatkowe leki przeciwdepresyjne o innym mechanizmie działania. W leczeniu zaburzeń psychotycznych stosuje się natomiast leki przeciwpsychotyczne. Zgodnie z wytycznymi National Institute for Health and Care Excellence, leczenie farmakologiczne bywa szczególnie pomocne, gdy objawy choroby są nasilone lub gdy sama psychoterapia nie przynosi wystarczającej poprawy.

Jak wygląda skuteczne leczenie w praktyce?

Chory psychicznie pacjent rzadko wraca do zdrowia po jednej wizycie – leczenie chorób psychicznych to zwykle proces trwający wiele tygodni lub miesięcy. Osoba chora, która regularnie uczestniczy w terapii i – jeśli to konieczne – przyjmuje zalecone leki, ma znacznie większe szanse na trwałą poprawę niż chory, który przerywa leczenie po pierwszych oznakach ulgi. Dlatego tak istotne jest, by leczenie prowadzić konsekwentnie, pod opieką specjalisty, aż do pełnego ustąpienia objawów choroby, pamiętając przy tym o praktycznych kwestiach, takich jak zasady płatności za psychoterapię w ośrodku Widoki. Rodzaj wsparcia – czy dana osoba wybierze samą psychoterapię, jej połączenie z farmakoterapią, czy udział w grupie wsparcia – zależy od tego, na jakie zaburzenia psychiczne choruje, jak bardzo zaburzenia wpływają na jej zachowania i relacje, oraz jak choroby psychiczne w rodzinie pacjenta przebiegały wcześniej. Nawet chory, który przez lata unikał kontaktu ze specjalistą, może odzyskać kontrolę nad swoim życiem, jeśli tylko zdecyduje się na pierwszy krok.

Najczęściej zadawane pytania o choroby psychiczne

Czy choroby psychiczne można całkowicie wyleczyć? To zależy od rodzaju choroby. Niektóre choroby psychiczne, jak depresja czy zaburzenia lękowe, można skutecznie leczyć i doprowadzić do pełnego ustąpienia objawów. Inne, jak zaburzenia osobowości czy choroby psychotyczne o przewlekłym przebiegu, wymagają zwykle długoterminowego leczenia i regularnej kontroli, choć warto wtedy rozpocząć psychoterapię i, jeśli to konieczne, leczenie farmakologiczne, by prowadzić w pełni satysfakcjonujące życie.

Czy choroby psychiczne są dziedziczne? Część zaburzeń psychicznych ma podłoże genetyczne – ryzyko zachorowania jest wyższe u osób, których bliscy krewni chorowali na podobne choroby psychiczne. Nie oznacza to jednak, że choroba psychiczna rodzica automatycznie przekłada się na chorobę u dziecka – dużą rolę odgrywają też czynniki środowiskowe i przyczyny psychologiczne, o których pisaliśmy wcześniej. Podobnie jak inne choroby, zarówno zaburzenia lękowe, jak i zaburzenia nerwicowe mogą częściej występować rodzinnie, choć rzadko istnieje jeden konkretny „gen choroby”. Osoby, w których rodzinach występowały już choroby psychiczne, mogą jednak skorzystać z wcześniejszej, profilaktycznej rozmowy z psychologiem – nie po to, by z góry zakładać, że same zachorują, lecz by lepiej rozumieć własne reakcje i zachowania w sytuacjach silnego stresu.

Kiedy warto skonsultować się w związku ze zdrowiem psychicznym? Zawsze, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie i zauważalnie wpływają na codzienne funkcjonowanie. Dla wielu osób wygodnym rozwiązaniem jest konsultacja z psychologiem online, która pozwala szybciej zrobić pierwszy krok bez wychodzenia z domu. W leczeniu chorób psychicznych liczy się czas – im wcześniej chory zgłosi się do specjalisty, tym łatwiej o skuteczną pomoc. Troska związana ze zdrowiem psychicznym, podobnie jak troska o zdrowie fizyczne, powinna być częścią codziennej higieny życia, a nie czymś, o czym myślimy dopiero w kryzysie.

Czy psychoterapia zawsze jest konieczna? Nie każdy chory wymaga tej samej formy pomocy – część osób korzysta wyłącznie z psychoterapii, inne łączą ją z leczeniem farmakologicznym, a jeszcze inne, przy łagodniejszych trudnościach, poprawiają swój stan dzięki zmianom w stylu życia i wsparciu bliskich. Dla mieszkańców stolicy dostępne jest na przykład wsparcie psychologiczne w Warszawie Wola, które można dopasować do indywidualnych potrzeb i możliwości. Zdecydowanej większości chorych regularna psychoterapia pomaga jednak odzyskać poczucie kontroli nad własnym zachowaniem, myślami i emocjami, a tym samym – nad jakością codziennego życia. Warto też pamiętać, że sama diagnoza jednego z wielu zaburzeń psychicznych nie definiuje człowieka – to wciąż ta sama osoba, tylko potrzebująca chwilowo więcej wsparcia niż zwykle, a odpowiednio dobraną psychoterapię można w każdej chwili zacząć od rozmowy ze specjalistą.

Podsumowanie

Choroba psychiczna może dawać o sobie znać na wiele różnych sposobów – poprzez emocje, myśli, zachowanie i ciało. Niezależnie od jej rodzaju, choroba rzadko ustępuje sama, dlatego wczesne rozpoznanie objawów zaburzeń psychicznych i podjęcie odpowiedniej terapii mają ogromne znaczenie dla dalszego przebiegu choroby. Jeśli zauważasz u siebie lub u bliskiej osoby opisane sygnały zaburzeń psychicznych, warto zadać sobie pytanie: co się zmieni, jeśli poczekamy jeszcze kilka miesięcy? Nawet chory, który długo zwlekał, może odzyskać kontrolę nad swoim stanem. Czasem pierwszym krokiem do poprawy jest po prostu rozmowa ze specjalistą.

Źródła

1. World Health Organization, Mental disorders, who.int, 2022.
2. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition (DSM-5), 2013.
3. National Institute of Mental Health, Mental Illness, nimh.nih.gov, 2023.
4. Moskalewicz J. et al., Kondycja psychiczna mieszkańców Polski – raport EZOP II, Instytut Psychiatrii i Neurologii, 2021.
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Common mental health problems: identification and pathways to care, Guideline CG123, 2022.
6. World Health Organization, Anxiety disorders, who.int, 2023.
7. GBD 2019 Mental Disorders Collaborators, Global, regional, and national burden of 12 mental disorders, The Lancet Psychiatry, 2022.