Choroba psychiczna a zaburzenie psychiczne – czym różnią się te pojęcia?

Choroba psychiczna a zaburzenie psychiczne to pojęcia, które w języku potocznym bywają używane zamiennie, choć w praktyce klinicznej znaczą co innego. Zaburzenia psychiczne to szeroka kategoria obejmująca setki jednostek – od zaburzeń lękowych, przez zaburzenia nastroju, po zaburzenia psychotyczne – opisanych w międzynarodowej klasyfikacji ICD 10. Choroba psychiczna to węższe, dziś rzadziej stosowane w medycynie określenie, zarezerwowane głównie dla stanów z wyraźnie zaburzonym kontaktem z rzeczywistością, takich jak schizofrenia czy niektóre zaburzenia urojeniowe. Nie każde zaburzenie psychiczne jest chorobą psychiczną w tym wąskim sensie, ale każda choroba psychiczna jest jednocześnie zaburzeniem psychicznym. Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne – wpływa na sposób diagnozy, leczenie zaburzeń psychicznych oraz na to, jak pacjent i jego bliscy rozumieją naturę problemu.

Skąd bierze się to rozróżnienie między pojęciami?

Historycznie termin „choroba psychiczna” pochodził z psychiatrii biomedycznej, która traktowała zaburzenia psychiczne analogicznie do chorób somatycznych – z jasną przyczyną, przebiegiem i rokowaniem. Współczesna klasyfikacja diagnostyczna, w tym międzynarodowa klasyfikacja chorób ICD 10 opracowana przez Światową Organizację Zdrowia, odeszła od tego sztywnego podziału na rzecz szerszego pojęcia zaburzenia psychicznego. Dzięki temu pod jedną nazwą można opisać zarówno epizod ciężkiej depresji, jak i przewlekłe zaburzenia osobowości, bez sugerowania, że każdy z tych stanów ma taki sam charakter, ten sam przewlekły przebieg czy takie samo podłoże biologiczne.

W praktyce klinicznej psychiatrzy i psychoterapeuci posługują się dziś niemal wyłącznie terminem zaburzenia psychiczne, ponieważ lepiej oddaje on różnorodność obrazu klinicznego – od łagodnych i przemijających trudności po stany o charakterze przewlekłym, wymagające długoterminowej opieki. Określenie „choroba psychiczna” bywa natomiast wciąż używane w kontekście prawnym, na przykład w regulacjach prawnych dotyczących ubezwłasnowolnienia czy przymusowej hospitalizacji, gdzie prawo posługuje się węższą definicją niż współczesna psychiatria.

Czym są zaburzenia psychiczne? Definicja i skala zjawiska

Zaburzenia psychiczne to zgodnie z definicją WHO stany zaburzające myślenie, regulację emocji lub zachowanie danej osoby. Zaburzenia psychiczne mogą mieć różne nasilenie – od epizodycznych trudności adaptacyjnych po zaburzenia o charakterze przewlekłym, trwające całe życie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia niemal jedna na osiem osób na świecie doświadcza jakiegoś rodzaju zaburzenia psychicznego, a zaburzenia lękowe i zaburzenia depresyjne należą do najczęściej diagnozowanych.

Metaanaliza opublikowana w 2022 roku w czasopiśmie „The Lancet Psychiatry” wykazała, że w okresie pandemii COVID-19 globalna częstość zaburzeń depresyjnych i zaburzeń lękowych wzrosła o ponad 25 procent, co pokazuje, jak silnie na zdrowie psychiczne wpływają czynniki zewnętrzne.

Kluczowe znaczenie ma to, że zaburzenia psychiczne – niezależnie od rodzaju – zwykle powodują cierpienie samej osoby lub jej otoczenia oraz zaburzają codzienne funkcjonowanie w pracy, szkole czy relacjach z innymi ludźmi. To właśnie kryterium cierpienia i upośledzenia funkcjonowania, a nie sama „inność” myślenia czy zachowania, decyduje o tym, czy dany stan zostaje sklasyfikowany jako zaburzenie psychiczne.

Jak częste są zaburzenia psychiczne i choroby psychiczne?

Zaburzenia psychiczne należą dziś do najczęstszych problemów zdrowotnych na świecie. Zgodnie z międzynarodową klasyfikacją chorób i problemów zdrowotnych ICD 10 – zaburzenia psychiczne i choroby psychiczne opisano w osobnym rozdziale obejmującym kilkaset jednostek diagnostycznych. Choroby psychiczne w węższym sensie, a więc przede wszystkim stany psychotyczne, dotyczą mniejszego odsetka populacji niż zaburzenia psychiczne rozumiane szeroko, do których zalicza się też łagodniejsze zaburzenia lękowe czy zaburzenia adaptacyjne.

Choroby psychiczne bywają też przedmiotem badań epidemiologicznych prowadzonych niezależnie od siebie przez różne ośrodki naukowe. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne szacuje w klasyfikacji DSM-5, że w ciągu życia niemal połowa dorosłych doświadcza przynajmniej jednego epizodu spełniającego kryteria zaburzenia psychicznego. Choroby psychiczne o cięższym przebiegu – takie jak schizofrenia – dotyczą znacznie mniejszego odsetka, szacowanego na około 1 procent populacji, podczas gdy zaburzenia psychiczne o łagodniejszym nasileniu, jak zaburzenia lękowe czy obniżony nastrój, są znacznie powszechniejsze.

Warto pamiętać, że zaburzenia psychiczne różnią się też przebiegiem w czasie. Objawy niektórych zaburzeń mogą z czasem stopniowo ustępować, zwłaszcza przy wczesnym podjęciu terapii, podczas gdy inne zaburzenia psychiczne – zwłaszcza te będące źródłem głębokich zmian w funkcjonowaniu – wymagają długofalowej opieki. Osoby cierpiące na przewlekłe zaburzenia psychiczne często korzystają równolegle z pomocy psychiatry, psychoterapeuty oraz lekarza pierwszego kontaktu, który koordynuje całość leczenia i w razie potrzeby kieruje do specjalistów.

Choroby psychiczne a zaburzenia psychiczne w ujęciu klinicznym

Termin choroby psychiczne bywa dziś stosowany zawężająco – najczęściej w odniesieniu do zaburzeń psychotycznych, w których dochodzi do wyraźnej utraty kontaktu z rzeczywistością. Osoba w epizodzie psychotycznym może doświadczać halucynacji, urojeń lub dezorganizacji myślenia w stopniu, który uniemożliwia funkcjonowanie bez pomocy innych. To odróżnia choroby psychiczne od wielu innych zaburzeń psychicznych, takich jak zaburzenia lękowe czy zaburzenia osobowości, w których kontakt z rzeczywistością pozostaje zachowany.

Jak wygląda podział zaburzeń psychicznych według ICD 10?

Międzynarodowa klasyfikacja chorób ICD 10, opracowana przez Światową Organizację Zdrowia, porządkuje zaburzenia psychiczne w rozdziale piątym (kod F), obejmującym numery od F00 do F99. Podział zaburzeń psychicznych w ICD 10 opiera się głównie na obrazie klinicznym i przyczynie, a nie – jak wcześniej bywało – na hipotetycznym mechanizmie psychologicznym. Zaburzenia psychiczne, będąc chorobami sklasyfikowanymi w odrębnym rozdziale klasyfikacji, różnią się od schorzeń somatycznych, choć – podobnie jak chorobami sklasyfikowanymi w innych rozdziałach ICD 10 – wymagają precyzyjnych kryteriów rozpoznania. Warto pamiętać, że dany objaw bywa czasem trudny do jednoznacznego przypisania i może wiązać się z innym zaburzeniem psychicznym niż pierwotnie podejrzewano, dlatego ostateczną diagnozę zawsze stawia specjalista. Poniżej przedstawiamy najważniejsze kategorie, jakie obejmuje ten podział zaburzeń psychicznych.

Zaburzenia psychotyczne – pierwotne i wtórne

Zaburzenia psychotyczne to grupa, w której centralnym objawem jest utrata kontaktu z rzeczywistością. Pierwotne zaburzenia psychotyczne, takie jak schizofrenia czy uporczywe zaburzenia urojeniowe, rozwijają się bez uchwytnej przyczyny somatycznej. Wtórne zaburzenia psychiczne o obrazie psychotycznym pojawiają się natomiast w następstwie chorób somatycznych, urazów mózgu, infekcji lub zażywania substancji psychoaktywnych. Osoba z zaburzeniem urojeniowym może przez wiele lat funkcjonować pozornie normalnie, o ile urojenia nie dotyczą sfer istotnych społecznie.

Zaburzenia nastroju i zaburzenia depresyjne

Zaburzenia nastroju obejmują między innymi epizod depresyjny, depresję nawracającą oraz zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Zaburzenia depresyjne są dziś jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie – według Światowej Organizacji Zdrowia dotykają ponad 280 milionów ludzi. Charakteryzują się obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań, spadkiem energii oraz – w cięższych postaciach – myślami rezygnacyjnymi. Zaburzenia depresyjne mogą mieć charakter przewlekły, jak w przypadku dystymii, lub epizodyczny.

Zaburzenia lękowe i zaburzenia nerwicowe

Zaburzenia lękowe to jedna z najczęściej diagnozowanych grup zaburzeń psychicznych. Obejmują zaburzenie lękowe uogólnione, napadami lęku charakteryzujący się lęk paniczny, a także fobię społeczną, czyli intensywny lęk przed oceną społeczną. Zaburzenia nerwicowe – szersza historycznie kategoria – obejmują również zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (nerwicę natręctw), w których natrętne myśli prowadzą do przymusowych czynności mających zredukować napięcie. Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne bywają mylone ze zwykłą skrupulatnością, tymczasem potrafią znacząco ograniczać codzienne funkcjonowanie.

Zaburzenia dysocjacyjne

Zaburzenia dysocjacyjne polegają na częściowej lub całkowitej utracie integracji pomiędzy pamięcią, tożsamością, spostrzeganiem a kontrolą czynności umysłowych i ruchów dowolnych. Ten typ trudności często rozwija się jako mechanizm obronny po doświadczeniu traumy – psychika „odcina się” od bolesnych treści, by chronić jednostkę przed przytłoczeniem. Do tej grupy zalicza się między innymi dysocjacyjną utratę pamięci oraz dysocjacyjne zaburzenia ruchu.

Zaburzenia osobowości i zaburzenia zachowania dorosłych

Zaburzenia osobowości to głęboko utrwalone, sztywne wzorce myślenia, przeżywania emocji i relacji z innymi ludźmi, odbiegające od norm kulturowych i powodujące cierpienie własne lub otoczenia. W przeciwieństwie do wielu innych zaburzeń, zaburzenia osobowości ujawniają się zwykle już w okresie dorastania i utrzymują się przez większość dorosłego życia. Zachowania dorosłych mieszczące się w tej kategorii obejmują też inne zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych, takie jak sztuczne zaburzenia czy zespół Münchhausena – są to zaburzenia zachowania związane ze świadomym wytwarzaniem objawów w celu przyjęcia roli chorego.

Do tej grupy zaliczają się też zaburzenia zachowania związane z nadużywaniem alkoholu w rodzinie czy przewlekłym stresem, a także zaburzenia hipochondryczne, w których dominuje nadmierna koncentracja na objawach somatycznych i przekonanie o poważnej chorobie mimo braku potwierdzenia medycznego. Osobom żyjącym z tymi zaburzeniami często towarzyszy niska samoocena, a codzienne funkcjonowanie bywa dodatkowo utrudnione przez fobię społeczną – fobia społeczna, czyli lęk przed oceną innych, bywa mylona ze zwykłą nieśmiałością, choć w rzeczywistości znacząco ogranicza życie zawodowe i towarzyskie.

Odżywianie, sen i inne zaburzenia fizjologiczne

Zaburzenia odżywiania, w tym jadłowstręt psychiczny i żarłoczność psychiczną, wiążą się z poważnym ryzykiem zdrowotnym i wymagają leczenia interdyscyplinarnego. Zaburzenia snu obejmują między innymi bezsenność, koszmary senne czy lunatykowanie o podłożu psychogennym. Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi to również zaburzenia funkcji seksualnych niespowodowane zaburzeniami organicznymi – między innymi wytrysk przedwczesny, zaburzenia orgazmu czy brak reakcji seksualnej wynikający z przyczyn psychogennych. Wspomniane zespoły behawioralne związane z czynnikami fizjologicznymi obejmują też nadużywanie substancji nieuzależniających oraz zaburzenia odżywiania o innym, nietypowym obrazie klinicznym.

Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych

Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych to jedna z liczniejszych kategorii w klasyfikacji ICD 10. Zaburzenia spowodowane używaniem alkoholu, opioidów, kanabinoli czy leków uspokajających – same leki uspokajające bywają też nadużywane wtórnie, jako forma samoleczenia lęku – obejmują zarówno ostre zatrucie, jak i zespół uzależnienia oraz zespoły abstynencyjne. Spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych szkody zdrowotne dotyczą nie tylko sfery fizycznej, ale i psychicznej – długotrwałe ich nadużywanie może prowadzić do wtórnych zaburzeń psychotycznych czy trwałych zmian charakterologicznych.

Zaburzenia neurorozwojowe, w tym spektrum autyzmu

Zaburzenia neurorozwojowe ujawniają się we wczesnym dzieciństwie i obejmują między innymi spektrum autyzmu, ADHD oraz specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka. Ta grupa zaburzeń charakteryzuje się trudnościami w komunikacji społecznej oraz sztywnymi, powtarzalnymi wzorcami zachowania i zainteresowań. Do zaburzeń zachowania u dzieci i młodzieży zalicza się także zaburzenie opozycyjno-buntownicze oraz zaburzenia dyssocjalne, w których dziecko w sposób uporczywy narusza normy społeczne odpowiednie dla wieku, a w razie potrzeby warto skorzystać ze wsparcia psychologicznego w Warszawie.

Inne zaburzenia – nawyki, popędy i zaburzenia preferencji seksualnych

Klasyfikacja ICD 10 wyodrębnia również inne zaburzenia nawyków i popędów, do których zalicza się patologiczny hazard, patologiczne podpalanie (piromanię) oraz patologiczne kradzieże (kleptomanię). Inne zaburzenia z tej grupy to również trichotillomania, czyli przymusowe wyrywanie włosów. Odrębną kategorię stanowią zaburzenia preferencji seksualnych, w tym zaburzenie ekshibicjonistyczne oraz nadmierny popęd seksualny, a także moczenie mimowolne u dzieci, które – choć ma podłoże często fizjologiczne – bywa klasyfikowane wśród zaburzeń zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie. Do tej grupy należy również sprzeczność płci, czyli poczucie niezgodności między płcią biologiczną a tożsamością płciową, wymagające specjalistycznej, wielospecjalistycznej opieki.

Jakie są rodzaje zaburzeń psychicznych ze względu na przyczynę?

Poza podziałem opartym na obrazie klinicznym, rodzaje zaburzeń psychicznych można klasyfikować także według dominującej przyczyny. Wyróżnia się wówczas zaburzenia o podłożu głównie biologicznym (np. wynikające z uszkodzeń mózgu), zaburzenia, w których dominują czynniki psychologiczne, takie jak nieprzepracowana trauma czy zniekształcone schematy poznawcze, oraz zaburzenia, u podłoża których leżą czynnikami fizycznymi i środowiskowymi, na przykład przewlekły stres, izolacja społeczna czy niekorzystne warunki materialne. Do tej ostatniej grupy zalicza się też zaburzenia związane ze stresem, zaburzenia związane z żałobą po stracie bliskiej osoby oraz zaburzenia związane z ciążą i połogiem – wszystkie one pokazują, że zdrowie psychiczne kształtowane jest przez konkretne, dające się nazwać wydarzenia życiowe, a nie tylko przez utrwalone predyspozycje.

W rzeczywistości większość rodzajów zaburzenia psychicznego ma charakter wieloczynnikowy – rozwija się na styku predyspozycji genetycznych, historii życiowej i aktualnych okoliczności. Dlatego skuteczne leczenie zaburzeń psychicznych niemal zawsze uwzględnia zarówno biologię, jak i kontekst psychologiczny oraz społeczny pacjenta.

Jak wygląda leczenie zaburzeń psychicznych?

Leczenie zaburzeń psychicznych zależy przede wszystkim od rodzaju zaburzenia, jego nasilenia oraz indywidualnej sytuacji pacjenta. W lżejszych przypadkach – na przykład przy epizodycznych zaburzeniach lękowych czy trudnościach adaptacyjnych – psychoterapia bywa wystarczającą, samodzielną formą pomocy. Nawet dawna nerwica natręctw, dziś klasyfikowana jako zaburzenia obsesyjno kompulsywne, dobrze reaguje na odpowiednio dobraną terapię. Terapia ma zawsze na celu poprawę jakości życia pacjenta, a nie wyłącznie redukcję pojedynczych objawów – dlatego dobór form pomocy powinien uwzględniać całość jego sytuacji. W przypadku cięższych zaburzeń psychotycznych, zaburzeń nastroju o dużym nasileniu czy uzależnień od substancji psychoaktywnych, leczenie zaburzeń psychicznych zwykle łączy farmakoterapię prowadzoną przez psychiatrę z regularną psychoterapią.

Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia w Warszawie pracują z klientami mierzącymi się z szerokim spektrum trudności – od zaburzeń lękowych i zaburzeń nastroju, przez trudności w relacjach, po skutki traumy i związane z nią trudności dysocjacyjne. W leczeniu zaburzeń psychicznych kluczowe znaczenie ma dobranie odpowiedniego nurtu terapeutycznego do rodzaju zaburzenia oraz indywidualnych potrzeb pacjenta – to, co sprawdza się w terapii zaburzeń lękowych, niekoniecznie będzie skuteczne w pracy z zaburzeniami osobowości czy zaburzeniami odżywiania; w niektórych przypadkach pomocna bywa również terapia grupowa w Warszawie.

Zaburzenia psychiczne bywają też mylnie postrzegane jako coś, z czym trzeba radzić sobie w pojedynkę – tymczasem wsparcie specjalisty istotnie skraca czas powrotu do równowagi. Jeśli trudno samodzielnie ocenić, jaki rodzaj wsparcia będzie najbardziej adekwatny, w Widoki – Twoja Psychoterapia można skorzystać z bezpłatnej, 30-minutowej konsultacji wstępnej ze specjalistką lub psychologiem. Taka rozmowa pomaga dobrać odpowiedniego terapeutę, nurt pracy lub formę wsparcia, zanim jeszcze zapadnie decyzja o rozpoczęciu regularnej terapii.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Zdrowie psychiczne, podobnie jak zdrowie fizyczne, warto monitorować na bieżąco, a nie dopiero wtedy, gdy pojawi się kryzys. Nie trzeba czekać, aż objawy osiągną skrajne nasilenie. Warto rozważyć konsultację, gdy:

• trudności utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie i nie ustępują samoistnie,
• zaburzenia zachowania, nastroju lub lęku zaczynają wpływać na pracę, naukę lub relacje z innymi ludźmi – tak jak dzieje się to w wielu przypadkach, gdy nierozpoznane zaburzenia psychiczne trwają latami,
• pojawiają się myśli rezygnacyjne lub poczucie, że życie traci sens,
• bliscy zauważają zmianę, której sama osoba nie potrafi jeszcze nazwać,
• dotychczasowe sposoby radzenia sobie – np. unikanie czy używanie substancji psychoaktywnych – przestają poprawiać jakość życia.

Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie warto zostawać z tym samemu – można zadzwonić na całodobowy Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym (116 123) lub skontaktować się z najbliższym szpitalnym oddziałem ratunkowym.

Podsumowanie – jak rozumieć te pojęcia w praktyce?

Omówione tu rozróżnienie to nie zabawa słowami, choć w codziennej mowie oba pojęcia często są traktowane zamiennie. Zaburzenia psychiczne to pojęcie szerokie, obejmujące zarówno stany łagodne i przemijające, jak i te o charakterze przewlekłym, natomiast choroba psychiczna w węższym, klinicznym rozumieniu odnosi się głównie do zaburzeń psychotycznych z wyraźną utratą kontaktu z rzeczywistością. Znajomość tego rozróżnienia pomaga trafniej rozumieć własne doświadczenia oraz świadomie szukać pomocy – niezależnie od tego, czy chodzi o zaburzenia lękowe, zaburzenia nastroju, czy inne zaburzenia wymagające wsparcia specjalisty. Życie z tymi zaburzeniami bywa trudne, zwłaszcza gdy towarzyszy im poczucie wstydu czy izolacji, ale odpowiednio dobrana pomoc pozwala je skutecznie ograniczyć. Zarówno zaburzenia psychiczne o łagodniejszym przebiegu, jak i cięższe choroby psychiczne, dobrze reagują na leczenie podjęte odpowiednio wcześnie – to jeden z najlepiej udokumentowanych wniosków współczesnej psychiatrii.

Warto zadać sobie pytanie, czy to, co przeżywamy – lub czego doświadcza ktoś bliski – nie zasługuje na więcej uwagi, niż dotąd mu poświęcaliśmy. Rozmowa ze specjalistą nie jest wyrokiem ani oznaką słabości, lecz jednym z najbardziej racjonalnych kroków, jakie można podjąć w trosce o własne zdrowie psychiczne. Zaburzenia psychiczne, choroby psychiczne i wszystkie stany pomiędzy nimi łączy jedno: im wcześniej ktoś zdecyduje się na rozmowę ze specjalistą, tym łatwiej odzyskać równowagę.

Źródła

1. World Health Organization, ICD 10: International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision, 2019.
2. World Health Organization, Mental disorders – Fact sheet, 2022.
3. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5), 2013.
4. COVID-19 Mental Disorders Collaborators, Global prevalence and burden of depressive and anxiety disorders in 204 countries and territories in 2020 due to the COVID-19 pandemic, The Lancet, 2021.
5. Santomauro, D.F. et al., Global, regional, and national burden of 12 mental disorders, The Lancet Psychiatry, 2022.
6. National Institute of Mental Health (NIMH), Mental Illness – Statistics, 2023.
7. World Health Organization, Depression – Fact sheet, 2023.