Lęk przed wojną – jak sobie radzić, gdy niepokój nie odpuszcza

Lęk przed wojną to stan napięcia, niepokoju i obawy związany z możliwością wybuchu konfliktu zbrojnego lub jego eskalacji, który może obejmować objawy psychiczne (uporczywe myśli, poczucie bezradności, rozdrażnienie) oraz fizyczne (problemy ze snem, kołatanie serca, uczucie duszności). Nie jest odrębną diagnozą psychiatryczną, ale u części osób może przybrać postać zaburzeń lękowych, napadów paniki lub depresji.

lęk przed wojną - zdjęcie przedstawia dwóch uzbrojonych żołnierzy na polu

Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?

Zapisz się na wizytę

Czy w zderzeniu z wojną strach jest normalny?

Tak. Strach jest jedną z najstarszych i najważniejszych emocji – jego zadaniem jest ochrona przed niebezpieczeństwem.

Lęk to sygnał alarmowy: mózg ocenia zagrożenie i przygotowuje ciało do walki lub ucieczki. Ciało migdałowate nie odróżnia jednak, czy niebezpieczeństwo jest tuż obok, czy setki kilometrów dalej – reaguje na obrazy, słowa i wyobrażenia. Dlatego nawet informacje o odległych wydarzeniach mogą wywoływać silne reakcje: przyspieszony oddech, napięcie mięśni, gotowość do działania. To, czego doświadczamy, nie jest przesadą, lecz efektem działania systemu, który przez tysiące lat chronił nasz gatunek. Zrozumienie tego mechanizmu często samo w sobie przynosi ulgę. Gdy za naszą wschodnią granicą od 2022 roku trwa pełnoskalowa wojna, a media codziennie relacjonują ataki, zniszczenia i ofiary, poczucie zagrożenia to zrozumiała reakcja na rzeczywistość, a nie objaw choroby.

Psychologowie podkreślają, że niepokój w obliczu wojny jest naturalną reakcją, a nie słabością. Badania pokazują, że po wydarzeniach o dużym ładunku zagrożenia odczuwa go znaczna część społeczeństwa – nawet ci, których bezpośrednio one nie dotknęły. Po zamachach z 11 września 2001 roku badanie Schustera i współpracowników opublikowane w „New England Journal of Medicine” wykazało, że 44% dorosłych Amerykanów doświadczyło co najmniej jednego istotnego objawu stresu, choć zdecydowana większość mieszkała daleko od Nowego Jorku.

Strach przed wojną w Polsce – skąd się bierze?

Strach przed wojną w Polsce ma kilka źródeł. Pierwszym jest geografia: wojna toczy się tuż za wschodnią granicą, a do Polski przybyły miliony uchodźców z Ukrainy. Drugim – historia. W wielu polskich rodzinach wciąż żywe są opowieści dziadków i pradziadków o II wojnie światowej, a pamięć ta przekazywana jest z pokolenia na pokolenie.

Badanie CBOS ze stycznia 2023 roku pokazało, że 79% Polaków uważa, że wojna w Ukrainie zagraża bezpieczeństwu Polski – w tym 36% odpowiedziało „zdecydowanie tak”. W obecnej sytuacji geopolitycznej lęk przed wojną nie jest więc zjawiskiem marginalnym: dotyczy większości społeczeństwa, a jego nasilenie zmienia się wraz z doniesieniami zza granicy. Nie ma w tym niczego dziwnego – realne zagrożenie w sąsiedztwie wywołuje realne obawy.

Trzecim źródłem jest nadmiar informacji. Media społecznościowe i portale informacyjne dostarczają wiadomości przez całą dobę. Badanie Holman, Garfin i Silver z 2014 roku, opublikowane w „PNAS”, wykazało, że osoby, które po zamachu na maratonie w Bostonie spędzały sześć lub więcej godzin dziennie na śledzeniu relacji w mediach, miały wyższe objawy ostrego stresu niż osoby obecne w miejscu zamachu.

Trudno odpowiedzieć sobie na pytanie, czego właściwie szukamy, przewijając kolejne relacje z sytuacji na froncie. Często nie jest to wiedza, lecz ulga – nadzieja, że następna informacja przyniesie uspokojenie. Zwykle bywa odwrotnie: czytanie doniesień z każdego możliwego źródła zamiast uspokajać, podsyca napięcie.

Na lęk przed wojną szczególnie podatne są osoby, które i tak mierzą się już z trudnościami emocjonalnymi, w przypadku których kontakt z terapeutą w Warszawie bywa ważnym elementem profilaktyki:

  • osoby, które już wcześniej zmagały się z zaburzeniami lękowymi lub depresją,
  • osoby z traumatycznymi doświadczeniami, u których obrazy wojny mogą wywoływać falę traumatycznych wspomnień,
  • rodzice małych dzieci,
  • osoby starsze, które pamiętają wojnę lub okres powojenny,
  • osoby żyjące samotnie, bez wsparcia bliskich.

Jakie są objawy lęku przed wojną?

Objawy lęku mogą dotyczyć zarówno psychiki, jak i ciała. U jednych dominują trudne myśli, u innych reakcje somatyczne, które często mylone są z chorobą serca czy układu pokarmowego.

Objawy psychiczne

  • natrętne myśli i katastroficzne scenariusze („co będzie, jeśli…”),
  • poczucie bezradności i braku kontroli,
  • poczucie nadchodzącej katastrofy i utrata poczucia bezpieczeństwa,
  • rozdrażnienie i trudności z koncentracją,
  • kompulsywne sprawdzanie wiadomości lub odwrotnie – całkowite unikanie informacji,
  • przygnębienie i utrata nadziei na przyszłość.

Objawy fizyczne

  • bezsenność, częste wybudzanie się w nocy, koszmary,
  • kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej,
  • uczucie duszności lub braku powietrza,
  • uderzenia gorąca, pocenie się,
  • nudności, bóle brzucha,
  • drżenie całego ciała, drętwienie i mrowienie w różnych częściach ciała.

U części osób objawy narastają do postaci napadów paniki – nagłych epizodów intensywnego lęku, które osiągają szczyt w ciągu kilku minut i często wywołują przekonanie, że dzieje się coś bardzo groźnego dla zdrowia.

Ważne jest, by pamiętać, że objawy fizyczne lęku są prawdziwe, choć ich źródłem nie jest choroba ciała. Reakcje organizmu na przewlekłe napięcie potrafią być bardzo intensywne. Nie należy ich bagatelizować – w sytuacji, gdy pojawiają się po raz pierwszy, warto wykluczyć przyczyny medyczne u lekarza rodzinnego. Dlaczego ciało reaguje tak silnie? Bo dla układu nerwowego wyobrażone zagrożenie znaczy niemal tyle samo, co realne.

Jak lęk przed wojną wpływa na zdrowie psychiczne?

Krótkotrwały niepokój nie szkodzi. Przewlekły stres – trwający tygodniami czy miesiącami – może jednak mieć negatywny wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne. Badania przeprowadzone wśród mieszkańców regionów dotkniętych konfliktami pokazują, jak poważne są te skutki: metaanaliza Charlson i współpracowników z 2019 roku, opublikowana w „The Lancet”, oszacowała, że 22% osób żyjących na obszarach objętych konfliktem zbrojnym cierpi na depresję, zaburzenia lękowe, PTSD, chorobę afektywną dwubiegunową lub schizofrenię.

Osoby mieszkające poza strefą działań zbrojnych są oczywiście w zupełnie innej sytuacji. Ale także u nich przewlekły lęk może skutkować takimi problemami jak (co można wstępnie oszacować dzięki darmowym testom psychologicznym online):

  • zaburzenia snu i chroniczne zmęczenie,
  • nadużywanie alkoholu czy leków uspokajających jako sposób radzenia sobie z napięciem,
  • wycofanie z życia towarzyskiego,
  • napięcia w relacjach z partnerem i dziećmi.

U niektórych osób pojawiają się też nadmierne reakcje na bodźce: dźwięk przelatującego samolotu, syrena alarmowa czy huk fajerwerków wywołują nagły skok lęku. Psychoterapeuci w Polsce zwracają uwagę, że od 2022 roku temat wojny pojawia się w gabinetach częściej – także u osób, które zgłaszają się z zupełnie innymi problemami. Zdrowie psychiczne cierpi szczególnie wtedy, gdy lęk staje się stałym tłem dnia i zaczyna wpływać na życie rodzinne i zawodowe.

Jak rozmawiać z dziećmi o wojnie?

Dzieci różnie reagują na wieści o wojnie, a reakcje dzieci zależą przede wszystkim od wieku. Przedszkolaki częściej wyrażają lęk zachowaniem – płaczem, przywieraniem do rodzica, trudnościami z zasypianiem. Nastolatki czerpią informacje z mediów społecznościowych, gdzie trafiają na drastyczne treści bez kontekstu. W takiej sytuacji dorosły jest dla nich najważniejszym filtrem.

Dzieci wyczuwają niepokój dorosłych, nawet gdy nikt nie mówi im wprost, co się dzieje. Unikanie tematu nie chroni ich – zostawia je same z obawami. Warto:

  • zapytać, co dziecko już wie, co słyszało i czego się boi,
  • odpowiadać na pytania prawdziwie, ale w sposób dostosowany do wieku,
  • zapewniać, że dorośli robią wszystko, by dziecko było bezpieczne,
  • ograniczać kontakt dzieci z drastycznymi obrazami w telewizji i internecie,
  • dbać o codzienną rutynę, która jest źródłem poczucia stabilności.

Pytania dzieci warto traktować poważnie, nawet jeśli wydają się dziwne. Należy też pamiętać, że dzieci uczą się radzić sobie z trudnymi emocjami, obserwując dorosłych. Jeśli rodzic potrafi nazwać swój niepokój i pokazać, jak sobie z nim radzi, daje dziecku wzór zachowania na całe życie.

Jak radzić sobie z lękiem? Sposoby budowania odporności psychicznej

Odporność psychiczna to zestaw zdolności do adaptacji i powrotu do równowagi po trudnych doświadczeniach. Badania George’a Bonanno pokazują, że większość ludzi, nawet po bardzo trudnych przeżyciach, wykazuje dużą odporność. Można ją także świadomie wzmacniać, m.in. korzystając z różnych form oferty psychoterapii i konsultacji psychologicznych.

  1. Ogranicz czas czytania wiadomości. Wybierz dwa stałe momenty w ciągu dnia, w których sprawdzasz informacje z rzetelnych źródeł. Ograniczenie kontaktu z drastycznymi obrazami szczególnie przed snem poprawia jakość wypoczynku.
  2. Dbaj o rutynę. Regularny sen, posiłki i ruch przywracają poczucie kontroli.
  3. Rozmawiaj z bliskimi. Szczere rozmowy i dzielenie się obawami o przyszłość zmniejszają poczucie izolacji i wzmacniają poczucie wspólnoty.
  4. Działaj. Pomoc uchodźcom czy wolontariat zamieniają bezradność w sprawczość.
  5. Ćwicz techniki relaksacyjne. Oddech przeponowy, trening Jacobsona czy mindfulness pomagają obniżyć napięcie.
  6. Nazywaj emocje. Zrozumienie własnych emocji to pierwszy krok do ich regulacji. Zamiast „jest mi źle” powiedz: „boję się, że wojna dotrze do Polski”. Zamiast pytać, dlaczego się boisz, zapytaj, czego w tej chwili potrzebujesz.
  7. Skup się na tym, na co masz wpływ. Przygotowanie podstawowego planu bezpieczeństwa czy apteczki może dać trochę poczucia kontroli – pod warunkiem, że nie zamienia się w obsesyjne przygotowania.
  8. Ćwicz postawę akceptacji. Lęku nie da się wyłączyć siłą woli. Im bardziej z nim walczysz, tym silniej wraca.

Pomocne bywa też prowadzenie dziennika. Zapisywanie myśli i emocji pomaga zauważyć, czego dotyczą najczęstsze obawy i jakie reakcje pojawiają się po lekturze doniesień z frontu. Wiele osób odkrywa w ten sposób, że ich lęk rośnie właśnie po wieczornej sesji czytania wiadomości – a spada w dni, gdy więcej czasu spędzają z bliskimi. Taka obserwacja to dobry punkt wyjścia do zmiany nawyków: zamiast czytania przed snem lepiej wybrać spacer, rozmowę lub książkę, a w razie potrzeby sięgnąć po wsparcie, jakie oferuje psycholog w Warszawie Wola. Nie chodzi o to, by udawać, że przyszłość nie budzi niepokoju – lecz o to, by codzienne życie nie kręciło się wokół niego. Warto każdego wieczoru zadać sobie pytanie: czego dziś potrzebuję, by poczuć się bezpieczniej?

Radzić sobie z lękiem nie znaczy przestać się bać. Chodzi o to, by strach przed wojną nie decydował o tym, jak wygląda nasze życie każdego dnia, i by nadmiar emocji nie odbierał nam zdolności do działania.

Kiedy szukać pomocy psychologa?

Lęk przed wojną nie zawsze wymaga terapii. Warto jednak skorzystać z fachowej pomocy, gdy:

  • niepokój utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni i nie słabnie mimo prób radzenia sobie,
  • lęk utrudnia codzienne funkcjonowanie – pracę, naukę, opiekę nad dziećmi,
  • pojawiają się napady paniki,
  • problemy ze snem trwają dłużej niż dwa tygodnie,
  • zaczynasz unikać wychodzenia z domu, rozmów czy wiadomości do tego stopnia, że izolujesz się od bliskich,
  • sięgasz po alkohol lub leki, by się uspokoić,
  • czujesz, że nie potrafisz sobie z nim poradzić, a brak poczucia wpływu na cokolwiek odbiera Ci siły,
  • lęk zaczyna wywoływać problemy w relacjach z bliskimi.

Psychoterapia indywidualna w nurcie poznawczo-behawioralnym jest jedną z najlepiej przebadanych metod leczenia lęku. Przegląd metaanaliz Hofmanna i współpracowników z 2012 roku potwierdził jej wysoką skuteczność w leczeniu zaburzeń lękowych. Psycholog w Warszawie lub psychoterapeuta pomaga lepiej rozpoznać źródło emocji, zrozumieć mechanizm lęku i nauczyć się nowych sposobów reagowania. Dla wielu osób już samo zrozumienie, skąd bierze się lęk, przynosi ulgę. W związku z tym, że lęk często łączy się z dawnymi doświadczeniami, rozmowy z terapeutą sięgają niekiedy głębiej niż do obecnych wydarzeń – i właśnie dlatego dbanie o zdrowie psychiczne w takim momencie przynosi trwałe efekty.

W sytuacji kryzysu psychicznego można zadzwonić pod bezpłatny numer 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych) lub 800 70 2222 (całodobowe Centrum Wsparcia), a w nagłym zagrożeniu – pod 112. Jeśli czujesz, że potrzebujesz profesjonalnego wsparcia, możesz też skorzystać z wygodnej rezerwacji wizyty u psychologa lub psychoterapeuty.

W Widoki – Twoja Psychoterapia można skorzystać z bezpłatnej, 30-minutowej konsultacji wstępnej ze specjalistką lub psychologiem z zespołu Widoki, która pomaga dobrać odpowiedniego terapeutę, nurt pracy lub formę wsparcia. Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia w Warszawie pracują z osobami, które zmagają się z lękiem związanym z wydarzeniami na świecie – stacjonarnie i w ramach psychoterapii online, gdy nawet wyjście z domu wydaje się zbyt dużym wysiłkiem.

Podsumowanie

Lęk przed wojną jest naturalną reakcją na trudną rzeczywistość, w której żyjemy. Nie świadczy o słabości – świadczy o tym, że zależy nam na sobie i bliskich. Zrozumienie, że nie jesteśmy sami ze swoim lękiem, ma ogromną moc, bo strach dzielony z innymi traci część swojej siły. Niezależnie od rozwoju sytuacji możemy uczyć się radzić sobie z niepewnością i nie rezygnować z poczucia sensu w obliczu trudnej rzeczywistości. To ważne zwłaszcza teraz, gdy lęk przed wojną towarzyszy tak wielu z nas. Warto jednak pamiętać, że to, czy lęk nami rządzi, zależy w dużej mierze od tego, jak o niego dbamy.

Zastanów się: ile czasu dziennie poświęcasz na czytanie o wojnie – i jak się czujesz po każdej takiej sesji? Może pierwszym krokiem jest nie walka z lękiem, lecz zgoda na to, że jest, i troska o to, by nie zajmował całego dnia.

Źródła

  1. Charlson F., van Ommeren M., Flaxman A. et al., New WHO prevalence estimates of mental disorders in conflict settings: a systematic review and meta-analysis, The Lancet, 2019.
  2. Holman E.A., Garfin D.R., Silver R.C., Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings, Proceedings of the National Academy of Sciences, 2014.
  3. Schuster M.A., Stein B.D., Jaycox L.H. et al., A national survey of stress reactions after the September 11, 2001, terrorist attacks, New England Journal of Medicine, 2001.
  4. Bonanno G.A., Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events?, American Psychologist, 2004.
  5. Hofmann S.G., Asnaani A., Vonk I.J.J. et al., The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses, Cognitive Therapy and Research, 2012.
  6. World Health Organization, Mental health in emergencies (fact sheet), 2022.
  7. CBOS, Polacy wobec wojny na Ukrainie, 2023.
Komponent społecznościowy

Zobacz także

Jak często realnie doceniacie siebie, takimi jakimi jesteście, biorąc pod uwagę zarówno swoje mocne, jak i słabe strony? Czy potraficie wybaczać sobie błędy i traktować siebie z wyrozumiałością? Samoakceptacja i budowanie zdrowej relacji z samym sobą są kluczowymi elementami zdrowego i szczęśliwego życia. Czym jest samoakceptacja i dlaczego jest tak istotna? Samoakceptacja to zdolność do […]

Artykuł – opowieść Pacjentki, pokazuje, jak wygląda psychoterapia diady oraz jakie czynniki odgrywają istotną rolę w zmianie relacji z jednym z członków rodziny. Bolał mnie brzuch. Bóle były tępe, rozległe i zwykle pojawiały się około wieczora. Po tygodniu zaczęło mnie to niepokoić i zastanawiać; czy to brzuch mnie boli, czy może znów zdenerwowała mnie Córka? […]

Lęk przed wyjściem z domu — nazywany mianem agorafobii — to jedno z najczęstszych zaburzeń psychicznych z grupy fobii, które dotyka według WHO około 1,7% populacji dorosłych na świecie. Pokonać lęk można dzięki połączeniu psychoterapii (zwłaszcza CBT), stopniowej ekspozycji na sytuacje wywołujące strach, technik relaksacyjnych i — w razie potrzeby — leczenia farmakologicznego. Kluczowe jest […]