Ataki nerwicy lękowej – objawy, przyczyny i leczenie

Ataki nerwicy lękowej to nagłe epizody bardzo silnego lęku, którym towarzyszą objawy fizyczne: przyspieszone bicie serca, duszność, zawroty głowy i uczucie ucisku w klatce piersiowej. Zwykle osiągają szczyt w ciągu kilku minut i mijają samoistnie, choć osobie, która ich doświadcza, wydają się zagrożeniem życia. „Nerwica lękowa” to potoczna nazwa zaburzeń lękowych, takich jak zespół lęku panicznego czy zespół lęku uogólnionego. Zaburzenia lękowe dobrze poddają się leczeniu: najlepiej udokumentowaną metodą jest psychoterapia poznawczo behawioralna, a u części osób pomocna bywa także farmakoterapia. Jeśli atak paniki się powtarza, warto skonsultować się ze specjalistą zdrowia psychicznego.

Czym są ataki nerwicy lękowej?

Atak nerwicy lękowej to gwałtowny, krótkotrwały wzrost lęku, który pojawia się nagle, często bez wyraźnej przyczyny. Medycyna określa go najczęściej jako atak paniki, choć każdy atak nerwicy lękowej może wyglądać nieco inaczej. Ataki nerwicy lękowej przychodzą w środku dnia, w tramwaju albo w kolejce w sklepie, a czasem w nocy, podczas snu. Bywają opisywane jako nagłe napady lęku, po których zostaje wyczerpanie i strach przed kolejnym epizodem.

Według DSM-5-TR, podręcznika diagnostycznego Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, atak paniki to nagły przypływ intensywnego strachu lub dyskomfortu, który osiąga szczyt w ciągu kilku minut. Rozpoznaje się go, gdy występują co najmniej cztery z trzynastu wymienionych objawów. Należą do nich kołatanie serca, pocenie się, drżenie, duszność, ból w klatce piersiowej, zawroty głowy oraz lęk przed utratą kontroli albo przed śmiercią. Atak paniki jest więc czymś więcej niż zdenerwowaniem: to gwałtowna reakcja całego organizmu, uruchomiona tak, jakby groziło mu realne niebezpieczeństwo.

Pierwszy atak nerwicy lękowej zapada w pamięć na długo. Zaburzenia lękowe niejednokrotnie zaczynają się właśnie od takiego zdarzenia: człowiek, który dotąd uważał się za odpornego, nagle trafia na pogotowie z kołataniem serca i przekonaniem, że umiera. Objawy nerwicy lękowej są w tym momencie tak fizyczne, że lęk wydaje się ostatnim podejrzanym. Specjaliści zdrowia psychicznego podkreślają, że sama reakcja lękowa jest normalna; nienormalny bywa jej moment i siła.

Zaburzenia lękowe – jak często występują i kogo dotyczą?

Zaburzenia lękowe to najliczniejsza grupa zaburzeń psychicznych. Metaanaliza Baxter i wsp. z 2013 roku, opublikowana w „Psychological Medicine”, oszacowała, że zaburzenia lękowe dotyczą 7,3% populacji świata w danym momencie. Amerykańskie badanie National Comorbidity Survey Replication (Kessler i wsp., 2005) wykazało z kolei, że w ciągu życia zaburzenia lękowe rozwija aż 28,8% dorosłych. Zaburzenia lękowe zaczynają się też wcześnie: mediana wieku zachorowania wynosiła w tym badaniu 11 lat, czyli najwcześniej ze wszystkich grup zaburzeń psychicznych.

Zaburzenia lękowe rozpoznaje się częściej u kobiet. Przeglądy epidemiologiczne wskazują na mniej więcej dwukrotnie wyższe ryzyko niż u mężczyzn (Craske i Stein, „The Lancet”, 2016). Osoby cierpiące na zaburzenia lękowe rzadko mają tylko jedno rozpoznanie. Zaburzenia lękowe bardzo często współistnieją z innymi zaburzeniami psychicznymi, a zaburzenia występujące jednocześnie, na przykład lękowe i depresyjne albo związane z nadużywaniem substancji psychoaktywnych, są raczej regułą niż wyjątkiem. Zaburzenia występujące razem utrudniają diagnozę, bo jeden zestaw objawów przykrywa drugi.

Jak wygląda atak paniki i czym różni się od problemów z sercem?

Atak paniki narasta gwałtownie. Najpierw pojawia się fala napięcia, potem przyspieszone bicie serca, płytki oddech, zawroty głowy i przekonanie, że zaraz wydarzy się coś strasznego. Atak paniki osiąga szczyt zwykle w ciągu kilku minut, a następnie stopniowo wygasa; całość trwa najczęściej od kilku do kilkudziesięciu minut. Każdy atak paniki wygląda trochę inaczej: u jednych dominuje duszność, u innych zawroty głowy i drętwienie, u jeszcze innych ból w klatce piersiowej. Po wszystkim zostaje wyczerpanie, drżenie rąk i strach przed powtórką.

Atak paniki bywa mylony z zawałem serca, bo oba stany dają uczucie ucisku w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność i zimny pot – objawy te są też typowe dla nerwicy serca. Dlatego pierwszy w życiu atak paniki, zwłaszcza z bólem promieniującym do ręki lub żuchwy, wymaga oceny lekarskiej. Lekarz wyklucza wtedy przyczyny w postaci chorób somatycznych, które dają podobne objawy, między innymi arytmię, nadczynność tarczycy czy astmę i inne choroby układu oddechowego. Zleca zwykle EKG i badania krwi, a przy nasilonych zawrotach głowy, drętwieniu twarzy lub osłabieniu kończyn także badania neurologiczne. Zaburzenia lękowe rozpoznaje się dopiero wtedy, gdy badania kardiologiczne, laboratoryjne i badania neurologiczne nie wskazują innych przyczyn. Wykluczenie chorób somatycznych jest pierwszym krokiem, a nie dowodem, że objawy są „wymyślone”. Wyniki bywają prawidłowe, co przynosi ulgę, ale nie zawsze zamyka sprawę: osoba nadal odczuwa objawy, tylko nie wie, skąd się biorą. Właśnie wtedy zaburzenia lękowe najczęściej wychodzą na światło dzienne.

Typowe objawy nerwicy lękowej

Typowe objawy nerwicy lękowej dzielą się na psychiczne i cielesne. Te drugie bywają tak intensywne, że wiele osób zaczyna diagnostykę od gabinetu kardiologa, gastrologa czy neurologa. Objawy nerwicy lękowej łatwo pomylić z chorobą somatyczną, bo organizm reaguje na lęk całą mocą: przyspiesza tętno, zmienia oddech, napina mięśnie i zaburza pracę jelit. Objawy związane z nadmierną aktywacją układu nerwowego pojawiają się zarówno w trakcie ataku, jak i między atakami. Nerwica lękowa jest podstępna, bo jej objawy zmieniają się w czasie: dziś dominuje kołatanie serca, za miesiąc bóle brzucha, a jeszcze później bezsenność.

Bicie serca i nadmierne pocenie – objawy fizyczne

Za większość objawów fizycznych odpowiada autonomiczny układ nerwowy. W sytuacji zagrożenia układ nerwowy uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj”: adrenalina przyspiesza tętno, mięśnie się napinają, oddech staje się szybszy. W ataku nerwicy lękowej ten sam układ nerwowy włącza alarm bez realnego niebezpieczeństwa. Do najczęstszych objawów należą:

• przyspieszone bicie serca i kołatanie serca, często z wrażeniem „przeskakiwania” serca,
• ból lub uczucie ucisku w klatce piersiowej,
• duszność, płytki oddech i poczucie braku powietrza,
• zawroty głowy, oszołomienie, drętwienie i mrowienie palców,
• nadmierne pocenie, uderzenia gorąca lub dreszcze,
• napięcie mięśniowe, drżenie, bóle brzucha i nudności.

Silny lęk, uczucie niepokoju i natrętne myśli

Po stronie psychicznej dominuje silny lęk, który nie ma proporcjonalnej przyczyny. Silny lęk potrafi zalewać falami albo trwać jako tło całego dnia; wtedy mówimy, że stany lękowe stały się przewlekłe. Stany lękowe różnią się od zwykłego stresu tym, że nie mijają, gdy problem znika, a leczenie lęku różnymi metodami staje się wtedy kluczowe dla odzyskania codziennego funkcjonowania. Towarzyszy im uczucie niepokoju, poczucie nadciągającej katastrofy, strach przed utratą kontroli oraz natrętne myśli w rodzaju „zaraz zemdleję”, „to zawał”, „tracę rozum”. Uczucie niepokoju bywa tak stałe, że osoba przestaje je zauważać, dopóki nie nasili się do ataku.

Częste są też trudności z koncentracją, drażliwość, labilność emocjonalna i zaburzenia snu: kłopoty z zasypianiem albo wybudzanie się w środku nocy z bijącym sercem. Labilność emocjonalna, czyli gwałtowne zmiany nastroju, bywa jednym z pierwszych sygnałów przeciążenia. Zawroty głowy i uczucie odrealnienia pojawiają się zwłaszcza w szczycie lęku.

Jakie są przyczyny nerwicy lękowej?

Przyczyny nerwicy lękowej są wieloczynnikowe i nie da się wskazać jednego winowajcy. Nerwica jako szersza grupa zaburzeń ma również swoje złożone uwarunkowania. Przyczyny nerwicy dzielą się na biologiczne, psychologiczne i środowiskowe, a pierwsze objawy najczęściej uruchamia ich splot.

• Biologia. Badania bliźniąt wskazują, że dziedziczność odpowiada za około 30–40% ryzyka zaburzeń lękowych. Znaczenie mają też nadmiernie reaktywny układ nerwowy oraz zaburzona regulacja serotoniny, noradrenaliny i GABA.
• Psychika. Skłonność do zamartwiania się, perfekcjonizm, niska tolerancja niepewności i trudne doświadczenia z dzieciństwa zwiększają podatność na lęk.
• Stres. Długotrwały stres w pracy lub w domu, silny stres jednorazowy, żałoba, rozstanie czy choroba bliskiej osoby potrafią wyzwolić pierwszy atak paniki nawet u osoby wcześniej zupełnie spokojnej. Choroba bliskiej osoby jest jednym z częstszych momentów, w których lęk „wychodzi z ukrycia”.
• Trauma. Po zdarzeniu zagrażającym życiu może rozwinąć się zespół stresu pourazowego, a po ważnej zmianie życiowej zaburzenia adaptacyjne. Zespół stresu pourazowego zwiększa też ryzyko nawracających napadów paniki.
• Substancje i choroby. Kofeina, alkohol, używanie substancji psychoaktywnych, odstawienie leków, nadczynność tarczycy, a także zaburzenia snu mogą wywoływać lub nasilać objawy lękowe.

Zaburzenia lękowe uogólnione – czym jest zespół lęku uogólnionego?

Zaburzenia lękowe uogólnione, czyli zespół lęku uogólnionego (GAD), charakteryzują się przewlekłym, trudnym do opanowania zamartwianiem się różnymi sprawami: zdrowiem, pieniędzmi, rodziną, pracą. Według DSM-5-TR zespół lęku uogólnionego rozpoznaje się, gdy nadmierny niepokój utrzymuje się przez większość dni przez co najmniej sześć miesięcy i towarzyszą mu co najmniej trzy z sześciu objawów: pobudzenie, łatwe męczenie się, trudności z koncentracją, drażliwość, napięcie mięśniowe i zaburzenia snu. W badaniu Kessler i wsp. (2005) zespół lęku uogólnionego rozwinęło w ciągu życia 5,7% dorosłych.

Nerwica natręctw, czyli zaburzenia obsesyjno kompulsywne

Nerwica natręctw to potoczna nazwa zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD). Zaburzenia obsesyjno kompulsywne charakteryzują się natrętnymi myślami, zwanymi obsesjami, które wywołują lęk, oraz przymusowymi czynnościami, zwanymi kompulsjami, które mają ten lęk zmniejszyć: wielokrotnym sprawdzaniem drzwi, myciem rąk, liczeniem czy porządkowaniem. Natrętne myśli są zwykle sprzeczne z wartościami osoby i budzą wstyd, dlatego wiele osób latami ukrywa problem.

Nerwica natręctw dotyczy około 1–2% dorosłych w ciągu roku (DSM-5-TR). Klasyfikacja ICD-10 zalicza zaburzenia obsesyjno kompulsywne do zaburzeń nerwicowych, natomiast DSM-5 i ICD-11 wyodrębniły je z grupy lękowej i umieściły w osobnej kategorii. Nerwica natręctw często współistnieje z zaburzeniami lękowymi, a jej objawy nasilają się w okresach stresu. Zaburzenia lękowe i nerwica natręctw mają wspólne mechanizmy: interpretowanie własnych myśli jako groźnych i próby ich neutralizowania.

Fobia społeczna i pokrewne zaburzenia

Do szerokiej grupy, którą potocznie nazywa się nerwicą, należą także inne zaburzenia nerwicowe, a sposoby leczenia nerwicy obejmują zarówno psychoterapię, jak i farmakoterapię. Zaburzenia nerwicowe to w klasyfikacji ICD-10 rodzina obejmująca zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno kompulsywne, reakcje na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne, zaburzenia dysocjacyjne oraz zaburzenia somatoformiczne. Wszystkie zaburzenia nerwicowe łączy to, że utrzymuje je mechanizm lęku i unikania. Inne zaburzenia nerwicowe to między innymi zespół depersonalizacji i derealizacji, w którym świat lub własne ciało wydają się nierzeczywiste.

Zaburzenia adaptacyjne pojawiają się w ciągu kilku miesięcy od ważnej zmiany, na przykład utraty pracy czy rozstania. Zaburzenia dysocjacyjne polegają natomiast na zaburzeniu poczucia tożsamości, pamięci lub świadomości, a nie na samym lęku. Zaburzenia nerwicowe różnią się więc od siebie, choć w codziennym języku wszystkie nazywa się „nerwicą”. Wszystkie one należą do zaburzeń psychicznych, które można skutecznie leczyć. Zaburzenia lękowe współistnieją z innymi zaburzeniami psychicznymi, na przykład z depresją, więc rozpoznanie warto opierać na całościowej ocenie.

Leczenie nerwicy lękowej – psychoterapia i farmakoterapia

Psychoterapia. Zaburzenia lękowe należą do tych grup, w których skuteczność psychoterapii jest udokumentowana najlepiej. Psychoterapia poznawczo behawioralna (CBT) ma najsilniejsze poparcie w badaniach: przegląd 106 metaanaliz (Hofmann i wsp., „Cognitive Therapy and Research”, 2012) wykazał silne poparcie dla terapii poznawczo-behawioralnej w zaburzeniach lękowych. Psychoterapia poznawczo behawioralna obejmuje psychoedukację o mechanizmie ataku paniki, pracę z katastroficznymi myślami oraz ekspozycję: stopniowe, bezpieczne konfrontowanie się z doznaniami z ciała, takimi jak szybkie bicie serca czy ucisk w klatce piersiowej, oraz z sytuacjami, których osoba unika. Psychoterapia poznawczo behawioralna zmienia to, co dzieje się w psychice chorego: nie usuwa lęku z życia, ale uczy, że doznania z ciała nie są groźne. Zaburzenia lękowe reagują na terapię także wtedy, gdy trwają od lat.

Farmakoterapia. W leczeniu zaburzeń lękowych stosuje się przede wszystkim inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny zwiększają dostępność serotoniny w układzie nerwowym i z czasem obniżają skłonność do reakcji lękowych. Działanie leków przeciwdepresyjnych ujawnia się zwykle po kilku tygodniach, a odstawianie leków przeciwdepresyjnych powinno przebiegać stopniowo i pod kontrolą lekarza. Leki przeciwdepresyjne działają przeciwlękowo, więc ich przepisanie nie oznacza rozpoznania depresji. Benzodiazepiny, według NICE, powinny być stosowane tylko krótkotrwale, bo dają ulgę doraźną, ale mogą uzależniać. W leczeniu zaburzeń lękowych lekarz dobiera lek indywidualnie, uwzględniając choroby współistniejące i inne przyjmowane leki. Skutki uboczne leków przeciwdepresyjnych, takie jak nudności czy senność, są zwykle przejściowe. Decyzję o farmakoterapii zawsze podejmuje lekarz psychiatra.

Jak radzić sobie w trakcie ataku nerwicy lękowej?

Samopomoc nie zastępuje leczenia, ale pomaga przetrwać atak nerwicy lękowej i odzyskać poczucie sprawczości. Kilka zasad, które warto przećwiczyć wcześniej:

• Nazwij to, co się dzieje. Powiedz sobie: „to atak paniki, jest nieprzyjemny, ale minie”. Sama etykieta zmniejsza przerażenie. Atak paniki nie kończy się szaleństwem ani utratą kontroli, choć bardzo takie wrażenie sprawia.
• Zwolnij oddech. Ćwiczenia oddechowe polegają na wolnym wdechu nosem (około czterech sekund) i dłuższym wydechu ustami (około sześciu sekund). Ćwiczenia oddechowe działają najlepiej, gdy trenujesz je na co dzień, a nie tylko w kryzysie. Nie zaleca się oddychania do papierowej torebki.
• Uziemij się. Nazwij pięć rzeczy, które widzisz, cztery, których możesz dotknąć, trzy, które słyszysz. Kierujesz uwagę z powrotem na zewnątrz.
• Nie uciekaj. Jeśli to możliwe, zostań tam, gdzie jesteś, aż napięcie opadnie. Ucieczka przynosi ulgę, ale utrwala przekonanie, że miejsce było niebezpieczne.

Kiedy warto zgłosić się do psychoterapeuty?

Warto to zrobić, gdy napady paniki się powtarzają, gdy lęk antycypacyjny nie ustępuje, gdy unikasz miejsc i sytuacji albo gdy zaczynasz sięgać po alkohol, żeby się uspokoić. Sygnałem jest również każdy moment, w którym objawy nerwicy lękowej zaczynają ograniczać codzienne funkcjonowanie, sen albo relacje. Zaburzenia lękowe leczone wcześnie mają lepsze rokowanie, a w leczeniu zaburzeń lękowych czas działa na korzyść pacjenta, dlatego nie trzeba czekać, aż będzie „naprawdę źle”. Wczesne leczenie nerwicy zwykle jest krótsze i mniej obciążające niż leczenie po latach unikania.

Podsumowanie

Ataki nerwicy lękowej są gwałtowne, ale nie są niebezpieczne dla życia, choć w trakcie ataku wydają się takie. Zaburzenia lękowe to jedna z najlepiej poznanych i najlepiej leczonych grup zaburzeń zdrowia psychicznego. Zaburzenia lękowe mają swoje przyczyny i swój mechanizm, a wiedza o nim odbiera lękowi część siły. Objawy nerwicy lękowej, od kołatania serca po natrętne myśli, mają zrozumiały mechanizm, a leczenie zaburzeń lękowych daje realną szansę na powrót do spokojniejszego życia. Zaburzenia lękowe nie są oznaką słabości, a szukanie pomocy jest oznaką rozsądku. Objawy nerwicy lękowej mijają szybciej, gdy przestajemy z nimi walczyć.

Warto zadać sobie kilka pytań. Ile energii kosztuje mnie unikanie? Z czego już zrezygnowałem lub zrezygnowałam, żeby uniknąć kolejnego ataku? Czy próbuję poradzić sobie sam lub sama tylko dlatego, że wstyd mi prosić o pomoc? Odpowiedzi na te pytania mogą pokazać, że lęk zajmuje w życiu więcej miejsca, niż ktokolwiek mu przyznał.

Źródła

1. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
2. World Health Organization, Anxiety disorders (fact sheet), 2023.
3. Kessler R.C. i wsp., Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication, Archives of General Psychiatry, 2005.
4. Baxter A.J. i wsp., Global prevalence of anxiety disorders: a systematic review and meta-regression, Psychological Medicine, 2013.
5. Craske M.G., Stein M.B., Anxiety, The Lancet, 2016.
6. Hofmann S.G. i wsp., The efficacy of cognitive behavioral therapy: a review of meta-analyses, Cognitive Therapy and Research, 2012.
7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113), 2011.