Czym jest cyberprzemoc? Formy, skutki i jak skutecznie się bronić

Cyberprzemoc to celowe i najczęściej powtarzające się krzywdzenie innej osoby za pomocą internetu, telefonów komórkowych i innych urządzeń elektronicznych – przez obraźliwe wiadomości, ośmieszanie, nękanie, podszywanie się czy publikowanie kompromitujących materiałów. Według badania WHO/HBSC z 2024 roku cyberprzemocy doświadczył co szósty uczeń w wieku 11–15 lat w Europie. Jej skutki obejmują lęk, depresję, wycofanie, a w skrajnych przypadkach samookaleczenia i próby samobójcze. W Polsce wiele form cyberprzemocy to przestępstwa – m.in. uporczywe nękanie i podszywanie się pod kogoś zagrożone są karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Cyberprzemoc (ang. cyberbullying, także: przemoc elektroniczna, przejaw agresji elektronicznej) to forma przemocy, w której sprawca celowo wyrządza krzywdę innej osobie z wykorzystaniem technologii cyfrowych. Narzędziem mogą być komunikatory internetowe, media społecznościowe, gry online, poczta elektroniczna czy SMS-y. Amerykańscy badacze Sameer Hinduja i Justin Patchin, autorzy jednej z najczęściej cytowanych definicji, podkreślają trzy jej cechy: intencjonalność, powtarzalność i krzywdę odczuwaną przez ofiarę.

Czym jest cyberprzemoc i jak często się zdarza?

Od przemocy rówieśniczej „offline” cyberprzemoc różni się kilkoma cechami, które sprawiają, że często bywa dotkliwsza:

• działa całą dobę – nie kończy się po wyjściu ze szkoły, bo telefon jest w kieszeni i pod poduszką,
• ma ogromny zasięg – jeden post może w ciągu godziny zobaczyć cała szkoła,
• daje sprawcy poczucie anonimowości, co obniża jego hamulce,
• treści trudno usunąć – raz opublikowane zdjęcie może krążyć w sieci przez długi czas.

To zjawisko ma dużą skalę. Raport „Nastolatki 3.0” przygotowany przez NASK – Państwowy Instytut Badawczy (2023) pokazał, że prawie 40% polskich nastolatków było obrażanych w internecie, a co czwarty doświadczył ośmieszenia lub poniżenia. Młodzi spędzają w sieci średnio 5 godzin i 36 minut dziennie. Jednocześnie niemal 60% rodziców jest przekonanych, że ich dzieci nigdy nie doświadczyły przemocy online.

W dzisiejszych czasach cyberprzemoc nie dotyczy jednak tylko dzieci i młodzieży. Dorośli również bywają nękani na portalach społecznościowych, w pracy czy w związkach – a hejt wobec osób znanych opinii publicznej to osobny, coraz szerzej opisywany problem.

Różne oblicza przemocy w sieci – najczęstsze formy cyberprzemocy

Cyberprzemoc może występować w różnej formie, a sprawcy często łączą kilka z nich. Do najczęstszych form należą:

• Nękanie (harassment) – wysyłanie obraźliwych wiadomości, gróźb, zastraszanie przez komunikatory, SMS-y czy maile.
• Hejt i ośmieszanie – obraźliwe komentarze pod zdjęciami, memy z wizerunkiem konkretnej osoby, publiczne wyszydzanie na stronach internetowych.
• Wykluczanie – celowe pomijanie w grupach klasowych, blokowanie w grach, usuwanie z czatów.
• Rozpowszechnianie kompromitujących materiałów – zdjęć, nagrań, zrzutów prywatnych rozmów.
• Ujawnianie danych (doxing) – publikowanie adresu, numeru telefonu czy informacji o tym, gdzie jest czyjeś miejsce zamieszkania.
• Naruszenie intymności seksualnej – udostępnianie bez zgody nagich zdjęć lub nagrań (w tym przerobionych przez AI tzw. deepfake’ów), szantaż intymnymi materiałami.
• Cyberstalking – uporczywe nękanie, prześladowanie i śledzenie aktywności ofiary w sieci.

Kradzież tożsamości i fałszywe profile

Szczególnie podstępną formą jest podszywanie się pod kogoś. Sprawca zakłada fałszywe profile ofiary, przejmuje jej konto albo pisze w jej imieniu – na przykład obraźliwe wiadomości do znajomych. Często wcześniej dochodzi do włamania na konto, czyli bezprawnego uzyskania informacji (np. haseł). Kradzież tożsamości uderza nie tylko w poczucie bezpieczeństwa, ale też w reputację: ofiara musi tłumaczyć się z rzeczy, których nigdy nie napisała.

Jakie są skutki cyberprzemocy dla zdrowia psychicznego?

Przemoc w sieci nie zostawia śladów na ciele, ale jej skutki psychiczne są dobrze udokumentowane. Metaanaliza Robin Kowalski i współpracowników opublikowana w 2014 roku w „Psychological Bulletin” (131 badań) wykazała, że bycie ofiarą cyberprzemocy wiąże się z wyższym poziomem depresji, lęku, samotności, obniżoną samooceną oraz myślami samobójczymi.

Przegląd systematyczny Ann John i zespołu („Journal of Medical Internet Research”, 2018) pokazał, że młodzi ludzie, którzy doświadczyli cyberprzemocy, ponad dwukrotnie częściej podejmowali samookaleczenia i zachowania samobójcze – w tym próby samobójcze – niż ich rówieśnicy. Co istotne, podwyższone ryzyko depresji dotyczyło także sprawców.

U dzieci skutki cyberprzemocy często widać w zachowaniu, zanim padną jakiekolwiek słowa. Sygnały ostrzegawcze to:

• nagła niechęć do szkoły, bóle brzucha i głowy przed wyjściem z domu,
• nerwowa reakcja na dźwięk powiadomienia albo całkowite odstawienie telefonu,
• dziecko unika kontaktów z rówieśnikami, zamyka się w pokoju,
• spadek ocen, problemy ze snem, drażliwość, płaczliwość,
• usuwanie kont w mediach społecznościowych bez wyjaśnienia.

Ofiary cyberprzemocy często milczą – ze wstydu, z obawy przed odebraniem telefonu albo z przekonania, że „dorośli i tak nic nie zrobią”.

Odpowiedzialność karna – co grozi sprawcy cyberprzemocy?

W polskim prawie nie ma jednego przestępstwa o nazwie „cyberprzemoc”, ale wiele jej przejawów to czyn zabroniony. Sprawcą cyberprzemocy może zająć się policja i prokuratura na podstawie art. 190a Kodeksu karnego oraz kilku innych przepisów:

• Uporczywe nękanie (stalking) – art 190a § 1 k.k. Od 1 października 2023 roku, gdy weszła w życie poprawka do Kodeksu karnego, obecnie czyn ten zagrożony jest karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
• Podszywanie się pod inną osobę – art. 190a § 2 k.k., z tą samą karą, jeśli sprawca wykorzystuje cudzy wizerunek lub dane i wyrządza szkodę.
• Doprowadzenie ofiary do targnięcia się na życie w wyniku nękania – od 2 do 15 lat.
• Rozpowszechnianie wizerunku nagiej osoby bez jej zgody – art. 191a k.k., od 3 miesięcy do 5 lat.
• Zniesławienie i znieważenie – art. 212 i 216 k.k.
• Groźba karalna – art. 190 k.k., do 3 lat.
• Włamanie na konto i bezprawne uzyskanie informacji – art. 267 k.k.

Ważna jest też zmiana w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej, obowiązująca od 2023 roku i uznająca cyberprzemoc (działania z użyciem środków komunikacji elektronicznej) za jedną z form przemocy domowej.

Sprawca, który ma mniej niż 17 lat, co do zasady nie odpowiada jak dorosły, lecz podlega postępowaniu przed sądem rodzinnym na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. To jednak nie znaczy, że przemoc rówieśnicza w sieci nie podlega karze – sąd może zastosować m.in. nadzór kuratora, a opiekunowie prawni mogą ponosić odpowiedzialność cywilną.

Co robić, gdy doświadczasz cyberprzemocy?

Jeśli doświadczasz cyberprzemocy albo jesteś rodzicem dziecka, które jest jej ofiarą, działaj krok po kroku:

1. Nie odpowiadaj sprawcy. Reakcja często go nakręca.
2. Zabezpiecz dowody. Zrób zrzut ekranu każdej wiadomości, komentarza i profilu – z datą, godziną i nazwą użytkownika. Nie usuwaj korespondencji.
3. Zablokuj i zgłoś. Platformy mają obowiązek reagować na zgłoszenia. Warto pisać do administratorów stron, właścicieli witryn internetowych i moderatorów forów dyskusyjnych z prośbą o usunięcie treści.
4. Zgłoś nielegalne treści. Punkt kontaktowy Dyżurnet.pl, prowadzony przez NASK, służy do zgłaszania nielegalnych treści, w tym materiałów o charakterze seksualnym z udziałem małoletnich.
5. Zawiadom policję. Zgłoszenie do organów ścigania jest konieczne, jeśli pojawiają się groźby, szantaż, nękanie lub publikacja intymnych materiałów.
6. Porozmawiaj z kimś zaufanym – rodzicem, wychowawcą, psychologiem szkolnym.

Dzieci i młodzież mogą bezpłatnie dzwonić pod Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111 (całą dobę). Rodzice i nauczyciele znajdą wsparcie pod numerem 800 100 100. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112, a dorośli w kryzysie emocjonalnym mogą skorzystać z numeru 116 123.

Jak wygląda skuteczne przeciwdziałanie cyberprzemocy?

Przeciwdziałanie cyberprzemocy wymaga współpracy wielu osób: rodziców, nauczycieli, platform i samych młodych ludzi. Badania nad programami szkolnymi, m.in. fińskim programem KiVa, pokazują, że najlepiej działają działania angażujące całą społeczność – nie tylko ofiarę i sprawcę, ale też świadków, którzy mogą zareagować.

Co realnie pomaga:

• Rozmowa zamiast kontroli. Dziecko, które nie boi się utraty telefonu, szybciej powie, że coś złego dzieje się w sieci.
• Świadome korzystanie z internetu – dbanie o bezpieczeństwo kont, ustawienia prywatności, ostrożność w udostępnianiu zdjęć, wiedza o tym, że „usunięte” nie zawsze znaczy zniknięte.
• Uczenie empatii i reagowania – świadek, który napisze „to nie jest śmieszne”, często zatrzymuje falę hejtu.
• Jasne procedury w szkołach – wiadomo, do kogo się zgłosić i co dalej.

Podsumowanie

Cyberprzemoc to realna przemoc, tylko przeniesiona do sieci. Obejmuje obraźliwe wiadomości, ośmieszanie, wykluczanie, podszywanie się i publikowanie intymnych materiałów, a jej skutki – lęk, depresja, izolacja, myśli samobójcze – bywają równie poważne jak skutki przemocy fizycznej. Wiele jej form to w Polsce przestępstwa, a ofiary mogą szukać pomocy na platformach, w Dyżurnecie, na policji i u specjalistów.

Najważniejsze jednak dzieje się w relacjach. Zastanów się: czy twoje dziecko – albo ty sam – wiedziałoby, komu powiedzieć, gdyby w sieci zaczęło się dziać coś złego? I jak reagujesz, gdy pod czyimś postem widzisz komentarz, który rani?

Źródła

1. Kowalski R.M., Giumetti G.W., Schroeder A.N., Lattanner M.R., Bullying in the digital age: A critical review and meta-analysis of cyberbullying research among youth, Psychological Bulletin, 2014.
2. John A. i wsp., Self-Harm, Suicidal Behaviours, and Cyberbullying in Children and Young People: Systematic Review, Journal of Medical Internet Research, 2018.
3. World Health Organization Regional Office for Europe, A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey, 2024.
4. Hinduja S., Patchin J.W., Bullying Beyond the Schoolyard: Preventing and Responding to Cyberbullying, 2015.
5. Smith P.K. i wsp., Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils, Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2008.
6. Gini G., Espelage D.L., Peer victimization, cyberbullying, and suicide risk in children and adolescents, JAMA, 2014.
7. NASK – Państwowy Instytut Badawczy, Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów, 2023.