Osobowość zależna – w cieniu innych

Osobowość zależna w dziedzinie psychologii osobowości wywołuje liczne pytania dotyczące granic między normą a patologią. Choć wiele osób może manifestować cechy osobowości zależnej w pewnym stopniu, wartościowe jest zrozumienie, kiedy te cechy przekraczają granicę funkcjonowania zdrowej osobowości, prowadząc do zaburzenia osobowości zależnej. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej temu, jak rozpoznawane są cechy osobowości zależnej, jakie są różnice między osobowością zależną a zaburzeniem osobowości zależnej, a także jakie skutki może mieć to zaburzenie dla życia jednostki. Przedstawimy również dostępne metody samopomocy dla osób z cechami osobowości zależnej oraz leczenia zaburzenia osobowości zależnej. Mogą być one przydatne zarówno dla osób z osobowością zależną, jak i dla tych, którzy chcą zrozumieć i wesprzeć bliskie im osoby. 

Osobowość zależna a zaburzenie osobowości zależnej

Choć oba terminy – osobowość zależna i zaburzenie osobowości zależnej odnoszą się do charakterystycznych cech i zachowań człowieka, różnią się znacząco pod względem skali, nasilenia i wpływu na życie jednostki.

Osobowość zależna

Osobowość zależna opisuje pewien zestaw cech osobowości, które skłaniają jednostkę do wykazywania silnej potrzeby oparcia się na innych, by podjąć decyzje, poczuć się bezpiecznym lub rozwijać swoją tożsamość. Jednostki z cechami osobowości zależnej mogą być bardziej podatne na wpływ innych, wykazywać nieśmiałość lub brak pewności siebie oraz doświadczać lęku przed odrzuceniem. Istnienie tych cech niekoniecznie prowadzi do znaczących dysfunkcji i może być bardziej rozumiane jako wynik różnorodności ludzkiej osobowości.

Zaburzenie osobowości zależnej

Zaburzenie osobowości zależnej to stan, w którym cechy zależności są nadmiernie rozwinięte, prowadząc do znaczących trudności w funkcjonowaniu jednostki. Osoby z tym zaburzeniem mogą doświadczać poważnych problemów w podejmowaniu decyzji, wykazywać nadmierne przyleganie do innych osób, a także być podatne na manipulację ze strony innych. W rezultacie, ich życie może być znacząco ograniczone, a relacje międzyludzkie komplikowane przez utrzymywanie niezdrowych i nierównoważnych związków. Warto podkreślić, że osobowość zależna to szerokie pojęcie, obejmujące różnorodne cechy i zachowania, które mogą być obecne u wielu jednostek w pewnym stopniu. Jednak zaburzenie osobowości zależnej jest diagnozowane tylko wtedy, gdy te cechy stają się dominującymi i prowadzą do znaczących trudności w życiu codziennym. Rozróżnienie między jednym a drugim jest kluczowe zarówno w diagnozie, jak i w planowaniu odpowiedniego leczenia.

W kolejnych częściach tego artykułu przyjrzymy się bliżej kryteriom diagnozy zaburzenia osobowości zależnej, jakie są typowe objawy tego zaburzenia, a także jakie metody mogą być skuteczne w jego leczeniu.

Kryteria diagnostyczne zaburzenia osobowości zależnej

Zaburzenie osobowości jest terminem używanym w psychologii i psychiatrii do opisania trwałego wzorca myśli, emocji oraz zachowań, które odbiegają od normy społecznej i wpływają na funkcjonowanie jednostki w różnych dziedzinach życia. Zaburzenia osobowości charakteryzują się stałością i trwałością, co oznacza, że objawy i cechy osobowościowe obecne są przez większość czasu i w różnych sytuacjach życiowych. Osoby cierpiące na zaburzenia osobowości często doświadczają trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu zdrowych relacji społecznych, a ich zachowania mogą być przyczyną konfliktów i problemów w pracy, edukacji oraz w życiu osobistym. Istnieje wiele różnych typów zaburzeń osobowości, z których każde ma swoje charakterystyczne cechy i kryteria diagnostyczne.

Kryteria diagnostyczne zaburzenia osobowości zależnej według ICD-10 (Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, dziesiąta edycja) są następujące:

  • zachęcanie innych do przejęcia odpowiedzialności za swoje ważne decyzje życiowe lub pozwalanie im na to,
  • podporządkowanie własnych potrzeb potrzebom osób, od których jest się zależnym, oraz nadmierne uleganie ich życzeniom,
  • niechęć do stawiania nawet racjonalnych wymagań osobom, od których jest się zależnym,
  • poczucie niewygody i bezradności w sytuacji osamotnienia z powodu nadmiernej obawy przed niezdolnością do zatroszczenia się o siebie,
  • nadmierna obawa przed opuszczeniem przez osobę pozostającą w bliskim związku i osamotnieniem, wobec konieczności zajęcia się swoimi sprawami,
  • ograniczona zdolność do podejmowania codziennych decyzji bez radzenia się innych osób i upewniania przez nie.

Osobowość zależna – przyczyny

Przyczyny zaburzenia osobowości zależnej są złożone i wynikają z interakcji wielu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Przy analizie tych przyczyn można wyróżnić kilka kluczowych czynników:

Czynniki biologiczne. Choć zaburzenia osobowości są głównie uwarunkowane psychologicznie, istnieją dowody na wpływ genetyczny na skłonność do niektórych zachowań charakterystycznych dla osobowości zależnej. Badania bliźniąt sugerują pewne dziedziczne skłonności do występowania tego typu zaburzenia.

Czynniki dotyczące rodziny pochodzenia. Osoby z zaburzeniem osobowości zależnej mogą mieć historię wychowania charakteryzującą się nadopiekuńczością lub wręcz przeciwnie – nadmierną krytyką, autorytarnością ze strony opiekunów. Te doświadczenia mogą wpływać na rozwijający się wzorzec zachowań zależności od innych.

Czynniki środowiskowe. Środowisko, w którym jednostka dorasta i żyje, również odgrywa rolę w kształtowaniu zaburzenia osobowości zależnej. Zmienny kontekst społeczny i ekonomiczny może wpłynąć na rozwijające się poczucie bezpieczeństwa lub niepewność jednostki, co może wpływać na jej zdolność do radzenia sobie z życiem i podejmowania decyzji.

Kultura i społeczeństwo. W niektórych kulturach i społeczeństwach istnieją bardziej ogólnokulturowe oczekiwania co do roli jednostki i jej zależności od innych. W społeczeństwach o hierarchicznych strukturach, gdzie silna zależność od autorytetów jest ceniona, może być większe ryzyko rozwoju zaburzenia osobowości zależnej.

Stresory i traumatyczne wydarzenia. Doświadczenie traumy lub silnych stresorów życiowych może zwiększyć ryzyko rozwoju zaburzenia osobowości zależnej. Traumatyczne wydarzenia, takie jak nadużycia czy utrata bliskiej osoby, mogą prowadzić do rozwijających się wzorców zależności od innych jako mechanizmu radzenia sobie z trudnościami emocjonalnymi.

Należy podkreślić, że przyczyny zaburzenia osobowości zależnej są często złożone. Wielu klinicystów i badaczy uważa, że kluczowe jest uwzględnianie tych czynników jako współdziałających w procesie kształtowania się tego zaburzenia.

Wpływ rodziny pochodzenia na kształtowanie się osobowości zależnej

Wzorce dysfunkcyjne, takie jak nadmierna kontrola lub brak wsparcia emocjonalnego w rodzinie lub innych istotnych środowiskach, mogą odgrywać kluczową rolę w kształtowaniu zaburzenia osobowości zależnej. Jak do tego dochodzi? Dzieci wychowane w środowiskach charakteryzujących się nadmierną kontrolą mogą wewnętrznie internalizować przekonanie o swojej bezwartościowości lub braku zdolności do samodzielnego funkcjonowania. Z drugiej strony, brak wsparcia emocjonalnego może prowadzić do wewnętrznych przekonań o niedostateczności. Ponadto, osoby, które doświadczyły nadmiernego stresu lub traumatycznych sytuacji w rodzinie, mogą wykształcić mechanizmy obronne, takie jak uległość i podporządkowanie się, jako sposób na przetrwanie. Te mechanizmy obronne mogą stawać się trwałymi elementami struktury osobowości i wpływać na relacje interpersonalne. Warto też wspomnieć, że środowisko rodzinne odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu stylu przywiązania jednostki. Osoby, które w dzieciństwie doświadczyły braku wsparcia emocjonalnego, mogą wykształcić tzw. styl unikający lub unikająco-ambiwalentny, co może być związane z zaburzeniem osobowości zależnej. Styl unikający charakteryzuje się unikaniem bliskości emocjonalnej, podczas gdy styl unikająco-ambiwalentny objawia się dążeniem do bliskości, ale jednocześnie obawą przed odrzuceniem. Nadmierna kontrola lub brak wsparcia może przyczynić się do wykształcenia przekonań o konieczności zależności od innych ludzi. Jednostki wychowane w takich środowiskach mogą przekonać się, że nie są w stanie samodzielnie funkcjonować lub podejmować decyzji, co staje się istotnym elementem zaburzenia osobowości zależnej. Należy też podkreślić, że wzorce zachowań i relacji, które jednostka obserwuje w rodzinie, mogą wpłynąć na kształtowanie się jej własnych wzorców relacji międzyludzkich. Osoby z zaburzeniem osobowości zależnej często charakteryzują się nadmierną troskliwością i skupianiem się na potrzebach innych ludzi, co może być wynikiem wzorców obserwowanych w domu rodzinnym.

Podsumowując, wzorce dysfunkcyjne, odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu zaburzenia osobowości zależnej poprzez wpływ na rozwijające się poczucie własnej wartości, mechanizmy obronne, styl przywiązania, przekonania o zależności od innych i wzorce relacji międzyludzkich. Zrozumienie tych procesów jest istotne w kontekście psychoterapii i wsparcia dla osób z tym zaburzeniem.

Osobowość zależna – skutki

Zaburzenie osobowości zależnej to trwały stan charakteryzujący się ugruntowanym wzorcem zachowań i myśli, w którym jednostka przejawia nadmierną potrzebę bycia zaopiekowanym i zależności od innych osób. Może ono mieć znaczący wpływ na różne aspekty życia jednostki, zarówno w kontekście relacji interpersonalnych, jak i jej funkcjonowania w społeczeństwie.

Zaburzenia w relacjach interpersonalnych. Osoby z zaburzeniem osobowości zależnej często wykazują nadmierną potrzebę akceptacji i potwierdzenia ze strony innych. Mogą unikać konfliktów, nawet jeśli to jest dla nich niezdrowe i wiąże się z frustracją ich potrzeb. Wolą nie ryzykować utraty wsparcia lub miłości. To może prowadzić do systematycznego niespełniania własnych potrzeb i podporządkowania się innym w stopniu, który jest niezdrowy i w dłuższej perspektywie powoduje cierpienie.

Brak niezależności. Osoby z zaburzeniem osobowości zależnej mogą mieć trudności w podejmowaniu decyzji i działaniach samodzielnych, ponieważ boją się popełnienia błędu lub utraty wsparcia innych. Może to prowadzić do życiowej stagnacji, powstrzymywać przed rozwojem zainteresowań i umiejętności, a także ograniczać rozwijanie niezależności życiowej.

Niskie poczucie własnej wartości. Osoby z tym zaburzeniem często mają niską samoocenę, są niepewne siebie. Przeżywają siebie jako bezradne i niezdolne do radzenia sobie w życiu bez pomocy innych. To może prowadzić do chronicznego doświadczania siebie jako niewystarczającej.

Utrata tożsamości. Osoby z zaburzeniem osobowości zależnej mogą wydawać się być „zagubione” i tracić swoją tożsamość w kontekście silnych związków i relacji z innymi. Mogą tracić swoje osobiste cele i marzenia na rzecz dostosowywania się do oczekiwań innych.

Ryzyko wykorzystania przez innych. Ze względu na swoją podatność na wpływy innych i stałą potrzebę bycia zaopiekowanym, osoby z zaburzeniem osobowości zależnej są bardziej narażone na wykorzystywanie i manipulację przez osoby, które rozpoznają tę słabość.

 

Zaburzenie osobowości zależnej – leczenie

Leczenie zaburzenia osobowości zależnej (Dependent Personality Disorder, DPD) jest procesem kompleksowym, który wymaga profesjonalnego podejścia oraz zrozumienia głęboko zakorzenionych wzorców i mechanizmów psychicznych jednostki. 

Diagnoza. Pierwszym krokiem w leczeniu DPD jest dokładna diagnoza i ocena pacjenta przez wykwalifikowanego w tym celu psychologa lub psychiatrę. Ocena ta ma na celu ustalenie stopnia nasilenia zaburzenia, zidentyfikowanie towarzyszących problemów emocjonalnych oraz określenie indywidualnych potrzeb terapeutycznych.

Psychoterapia indywidualna. Terapia indywidualna jest jednym z głównych elementów leczenia DPD. Terapeuta pracuje z pacjentem nad identyfikacją negatywnych wzorców myślenia i zachowania oraz nad rozwijaniem zdrowszych strategii adaptacyjnych. Celem terapii jest zwiększenie samoświadomości pacjenta, zrozumienie korzeni jego zależności od innych oraz rozwijanie umiejętności podejmowania autonomicznych decyzji.

Terapia grupowa. W grupie pacjenci mają okazję do eksploracji swoich relacji z innymi oraz do praktykowania zdrowych wzorców społecznych. Terapia grupowa może pomóc w rozwijaniu umiejętności wyrażania emocji, potrzeb, asertywności i radzenia sobie w relacjach międzyludzkich.

Farmakoterapia. W niektórych przypadkach, szczególnie gdy pojawiają się zaburzenia towarzyszące, np. depresja lub zaburzenia lękowe, farmakoterapia jest ważnym aspektem leczenia. Leki przeciwlękowe lub leki przeciwdepresyjne mogą pomóc w łagodzeniu objawów towarzyszących DPD.

Terapia rodzinna. Włączenie bliskich osób pacjenta do procesu terapeutycznego może być korzystne, zwłaszcza jeśli relacje rodzinne mają istotny wpływ na DPD. Terapeuta może pomóc rodzinie zrozumieć zaburzenie i pomóc w rozwijaniu bardziej wspierających zachowań. 

Trening umiejętności społecznych. W trakcie treningu osoba uczy się nowych umiejętności, takich jak asertywność, radzenie sobie ze stresem, podejmowanie decyzji oraz wyrażanie uczuć i potrzeb. Te umiejętności są istotne dla osiągnięcia większej autonomii.

Współpraca z wykwalifikowanym specjalistą oraz wsparcie terapeutyczne są kluczowe dla osiągnięcia pozytywnych rezultatów w leczeniu tego zaburzenia.

Osobowość zależna – metody samopomocy

W kontekście cech osobowości zależnej, istnieje kilka metod samopomocy, które mogą być wartościowe w procesie rozwoju osobistego i zwiększania autonomii. 

Zwiększanie samoświadomości. Kluczowym elementem rozwoju osobistego jest rozwijanie samoświadomości. Osoby z cechami osobowości zależnej mogą korzystać z praktyk samorefleksji, takich jak prowadzenie dziennika emocji czy analiza własnych zachowań. Przydatne mogą być wszystkie sposoby, które skłaniają do zatrzymania się, przyjrzenia się sobie, sposobom wchodzenia w relacje, uczuciom, które pojawiają się w tych relacjach. Warto więc czytać, słuchać podcastów, przeglądać profile psychoedukacyjne w mediach społecznościowych. Wszystko to może wspierać w zwiększeniu poziomu rozumienia siebie i odważać stopniowo do wprowadzania zmian.

Rozwój umiejętności wyrażania uczuć i potrzeb. Rozwijanie tych umiejętności jest kluczowe w pracy nad sobą osób z cechami osobowości zależnej. Warto uczyć się wyrażać swoje opinie, pragnienia i granice w sposób bezpieczny i zrozumiały dla innych, nie naruszając jednocześnie praw i uczuć innych osób.

Rozwój umiejętności decyzyjnych. Osoby z cechami osobowości zależnej często mają trudności z podejmowaniem decyzji. Warto rozwijać umiejętności podejmowania decyzji, w tym rozważanie różnych opcji, analizę konsekwencji i słuchanie swojego wewnętrznego głosu.

Osobowość zależna – podsumowanie

Zrozumienie i zarządzanie osobowością zależną stanowi wyzwanie zarówno dla samych osób z cechami tej osobowości, jak i dla specjalistów zajmujących się psychoterapią. W artykule omówiliśmy istotne aspekty związane z osobowością zależną, włączając w to jej definicję, kryteria diagnostyczne według klasyfikacji ICD-10, przyczyny powstawania, wpływ na życie codzienne, metody leczenia i samopomocy. Warto podkreślić, że artykuł ten ma na celu dostarczenie ogólnych informacji na temat osobowości zależnej i nie zastępuje diagnozy ani profesjonalnego leczenia. Osoby doświadczające trudności związanych z osobowością zależną powinny zwrócić się o pomoc do doświadczonego psychoterapeuty. 

Mogą Cię także zainteresować nasze inne artykuły: Jak radzić sobie z samotnością? – Widoki PsychoterapiaLęk przed bliskością – Widoki PsychoterapiaJak uratować związek, który przechodzi kryzys? – Widoki Psychoterapia

Odwiedź nas także na Facebooku: Widoki – Twoja Psychoterapia | Warsaw | Facebook oraz na Instagramie: https://www.instagram.com/widoki_twoja_psychoterapia/

Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?

Obserwuj nas i bądź na bieżąco

Zobacz także

Dziecko podczas rozwodu – to ważny temat, który poruszamy w naszym kolejnym artykule. Podjęcie decyzji o rozstaniu z partnerem nie należy do łatwych zadań, a jeszcze trudniejsze jest wtedy, gdy w związku są dzieci. Rozstanie rodziców zwykle jest dla dziecka bardzo bolesnym przeżyciem. Jest to okres, który zaburza funkcjonowanie całej rodziny. Rozwody natomiast oczywiście się […]

Prokrastynacja – co to takiego? Czy ma coś wspólnego z lenistwem? Otóż jest to problem polegający na odraczaniu wykonywania aktywności w różnych dziedzinach życia. Ma on wiele negatywnych skutków, przede wszystkim dla osoby prokrastynującej, ale także dla otoczenia. W artykule przedstawiamy definicje, przyczyny prokrastynacji, jej konsekwencje i wskazówki, jak poradzić sobie z tym problemem. Prokrastynacja […]

Współuzależnienie to termin używany do opisania pewnego wzorca zachowania, w którym jedna osoba nawiązuje toksyczną i niezdrową relację z inną osobą, która ma problem z uzależnieniem (na przykład alkoholizm, narkomania, uzależnienie od hazardu). Osoba współuzależniona często stawia potrzeby i dobro drugiej osoby ponad swoje własne, czego rezultatem jest utrzymywanie tej niezdrowej relacji. Być może znalazłeś […]