SPIS TREŚCI:
ToggleMedytacja to zestaw technik treningu uwagi i świadomości, które uczą zauważać myśli, emocje i doznania z ciała bez automatycznego reagowania na nie. Najlepiej przebadana jest medytacja uważności (mindfulness): metaanaliza 47 badań z udziałem 3515 osób, opublikowana w 2014 roku w „JAMA Internal Medicine”, wykazała jej umiarkowany wpływ na zmniejszenie lęku, objawów depresji i bólu. Pierwsze efekty pojawiają się zwykle po kilku tygodniach praktyki trwającej 10–20 minut dziennie. Medytacja wspiera zdrowie psychiczne, ale nie zastępuje psychoterapii ani leczenia zaburzeń.
Wiele osób wyobraża sobie medytację jako siedzenie w pozycji lotosu z całkowicie pustą głową. To jeden z najczęstszych mitów – i powód, dla którego tak wielu początkujących rezygnuje po tygodniu.

Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
Na czym polega medytacja?
Medytacja oznacza trening umysłu, a nie jego wyłączanie. Głównym celem nie jest oczyszczenie umysłu z myśli ani wejście w odmienny stan świadomości, lecz zmiana relacji z tym, co się w nim dzieje.
Badacze Antoine Lutz, Richard Davidson i współpracownicy w pracy z 2008 roku („Trends in Cognitive Sciences”) opisali dwa podstawowe style praktyki:
- uwaga skupiona (focused attention) – utrzymywanie czujności umysłu na jednym obiekcie, np. oddechu; gdy uwaga ucieka, łagodnie się ją przywraca,
- otwarte monitorowanie (open monitoring) – rejestrowanie wszystkiego, co pojawia się w polu świadomości, przy jednoczesnym niepodtrzymywaniu myśli, czyli bez wchodzenia w ich treść.
Pierwszy styl to przede wszystkim rozwijanie koncentracji, drugi uczy dystansu do myśli i emocji. Uwolnienie umysłu nie polega więc na tym, że myśli znikają, lecz na tym, że przestają nami rządzić.
Jak działa medytacja na mózg i ciało?
Badanie Killingswortha i Gilberta z 2010 roku („Science”, ponad 2200 uczestników) pokazało, że przez 46,9% czasu czuwania nasz umysł błądzi – a ludzie są wtedy wyraźnie mniej szczęśliwi. Praktyka medytacji to sposób na częstsze bycie w chwili obecnej.
Co wiemy o jej wpływie:
- mózg – zespół Britty Hölzel (2011) wykazał, że po 8-tygodniowym programie MBSR wzrosła gęstość istoty szarej w hipokampie, strukturze związanej z pamięcią i regulacją emocji,
- układy ciała – regularna praktyka obniża aktywność układu współczulnego, odpowiedzialnego za reakcję „walcz albo uciekaj”; Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne w 2013 roku uznało, że medytację transcendentalną można rozważyć jako metodę wspierającą obniżanie ciśnienia,
- funkcje poznawcze – zwiększenie koncentracji i lepsza pamięć robocza,
- kreatywność – badanie Lorenzy Colzato z 2012 roku sugeruje, że otwarte monitorowanie sprzyja myśleniu dywergencyjnemu; zwiększona kreatywność to jednak efekt słabiej udokumentowany niż wpływ na stres.
Medytacja uważności a redukcja stresu i lęku
Medytacja mindfulness trafiła do medycyny dzięki Jonowi Kabat-Zinnowi, który w 1979 roku na Uniwersytecie Massachusetts stworzył 8-tygodniowy program MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction), nastawiony na redukcję stresu u pacjentów z bólem przewlekłym.
Na jego bazie powstała terapia poznawcza oparta na uważności (MBCT). Metaanaliza Kuykena i współpracowników z 2016 roku („JAMA Psychiatry”, 9 badań, 1258 pacjentów) wykazała, że MBCT zmniejsza ryzyko nawrotu depresji o 31% w porównaniu z osobami, które jej nie stosowały.
Uważność uczy zauważać pierwsze sygnały negatywnych emocji, zanim przerodzą się w spiralę zamartwiania. Daje też narzędzie na trudne momenty: w stresującej sytuacji wystarczy kilka świadomych oddechów, by odzyskać choć odrobinę przestrzeni.
Rodzaje medytacji – którą wybrać?
Istnieją dziesiątki technik medytacyjnych, a wybór zależy od temperamentu i celu. Warto przetestować kilka różnych praktyk, zanim zdecydujesz się na jedną.
Medytacja zen – siedzenie w ciszy
Zazen, czyli medytacja zen, wywodzi się z japońskiego buddyzmu. Praktykuje się ją w pozycji siedzącej, z wyprostowanym kręgosłupem i oczami półotwartymi, skierowanymi w podłogę. Początkujący często zaczynają od tego, by liczyć oddechy od jednego do dziesięciu. Zaawansowana forma, shikantaza („tylko siedzenie”), to czyste otwarte monitorowanie.
Medytacja transcendentalna – praca z mantrą
Medytacja transcendentalna (TM) została spopularyzowana w latach 50. i 60. XX wieku przez Maharishiego Mahesha Yogiego. Polega na powtarzaniu w myślach indywidualnie dobranej mantry przez 20 minut dwa razy dziennie. Uczy się jej na płatnym kursie u certyfikowanego nauczyciela.
Medytacja prowadzona i medytacja współczucia
Medytacja prowadzona to praktyka, w której głos lektora – z aplikacji, nagrania lub na żywo – prowadzi przez kolejne kroki. To dobry punkt wyjścia, bo zdejmuje z początkującego pytanie „czy robię to dobrze?”.
Do tej grupy należy też medytacja miłującej dobroci (metta), która pomaga rozwinąć współczucie wobec siebie i innych. W badaniu Barbary Fredrickson z 2008 roku 7 tygodni takiej praktyki zwiększyło częstotliwość pozytywnych emocji. W tradycji chrześcijańskiej podobną rolę pełni modlitwa głębi – kontemplacyjna praktyka ze „świętym słowem”, rozwinięta w latach 70. przez Thomasa Keatinga.
Medytacja dla początkujących – od czego zacząć?
Dla początkujących medytacja bywa frustrująca, bo zderza się z oczekiwaniem natychmiastowego spokoju. Jeśli chcesz zacząć medytować, przyjmij kilka zasad:
- wybierz stałą porę – poranna medytacja łatwiej staje się nawykiem niż wieczorna,
- zacznij od 5 minut,
- wycisz telefon i odłóż media społecznościowe na czas praktyki,
- traktuj każde wędrowanie myśli jako okazję do treningu, a nie porażkę.
Podstawowe techniki pracy z oddechem
To najprostsza technika medytacji, od której zaczyna większość osób:
- Usiądź wygodnie. Jeśli chcesz, możesz zamknąć oczy.
- Zrób głęboki wdech nosem i spokojny wydech ustami.
- Skup uwagę na swoim oddechu – na tym, jak powietrze wpływa i wypływa.
- Gdy pojawi się myśl, nazwij ją w duchu („planowanie”, „wspomnienie”) i wróć do oddechu.
To całkowicie normalne, że uwaga ucieknie dziesiątki razy w ciągu kilku minut. Każdy powrót to jedno „powtórzenie” w ćwiczeniu umysłu.
Proste techniki na co dzień
Jeśli chcesz nauczyć się medytacji bez specjalnych warunków, pamiętaj, że praktyka w codziennym życiu nie wymaga poduszki ani ciszy. Możesz medytować:
- skanując ciało – przesuwaj uwagę od stóp do głowy i zauważaj, co czujesz w swoim ciele,
- w ruchu – podczas spaceru skupiaj się na kontakcie stóp z podłożem,
- przy codziennych czynnościach – zmywanie czy picie kawy z pełną uwagą to też praktyka,
- przy spokojnej muzyce – słuchaj dźwięków bez oceniania ich.
W jakiej pozycji medytować?
Nie ma jednej właściwej pozycji – liczy się stabilność i czujność. Najczęściej wybierane to:
- pozycja birmańska – siad ze skrzyżowanymi nogami na poduszce, kolana na podłodze,
- seiza – klęk z pośladkami na piętach lub na małym taborecie,
- krzesło – stopy płasko na podłodze, plecy oderwane od oparcia,
- pozycja leżąca – dobra przy skanowaniu ciała, choć łatwo w niej zasnąć.
W każdej pozycji warto zadbać o wyprostowany, ale nie sztywny kręgosłup. Pełny lotos nie jest warunkiem prawidłowej medytacji.
Jak długo medytować, żeby poczuć efekty?
Badanie Basso i współpracowników z 2019 roku („Behavioural Brain Research”) wykazało, że osoby bez doświadczenia, które medytowały 13 minut dziennie przez 8 tygodni, miały lepszą uwagę, pamięć i nastrój oraz niższy poziom lęku. Po 4 tygodniach tych zmian jeszcze nie było.
W praktyce:
- na start wystarczy 5–10 minut dziennie,
- po kilku tygodniach warto dojść do 15–20 minut,
- ważniejsza od długości jest codzienna praktyka – 10 minut każdego dnia daje więcej niż godzina raz w tygodniu.
Regularna medytacja przez 8 tygodni to także standard programów MBSR i MBCT, na których opiera się większość badań.
Jak medytować efektywnie, gdy umysł nie chce się uspokoić?
Natłok myśli i wewnętrzny chaos twojego umysłu to nie znak, że medytacja „nie działa” – to materiał do pracy. Kilka wskazówek, jak medytować regularnie i z sensem:
- nie walcz z myślami – zauważ je i wróć do oddechu; wcześniej czy później myśli odpłyną same,
- nazywaj stany – zamiast przyglądać się pewnym wyobrażeniom bez końca, opisz je jednym słowem,
- obniż poprzeczkę – w dniach gonitwy myśli wystarczą 3 minuty,
- bądź ciekawy – praktyki medytacyjne to ciekawość wobec tego, co dzieje się w zjawiskach umysłu i jak reaguje na nie ciało – a nie egzamin z wyciszenia.
Spokojny umysł jest efektem ubocznym, a nie warunkiem. Długotrwałe utrzymywanie uwagi przychodzi z czasem – tak jak siła mięśni przy treningu.
Kiedy medytacja to za mało?
Medytacja ma pozytywny wpływ na dobre samopoczucie, ale nie jest uniwersalnym lekarstwem. Przegląd Fariasa i współpracowników z 2020 roku („Acta Psychiatrica Scandinavica”, 83 badania) wykazał, że około 8% praktykujących doświadcza działań niepożądanych – najczęściej nasilenia lęku lub objawów depresji. Ostrożność zalecana jest szczególnie u osób po traumie, w kryzysie psychicznym lub z doświadczeniem psychozy.
To zupełnie normalne, że wyciszenie odsłania emocje, które na co dzień zagłuszamy. Jeśli pojawiają się trudne wspomnienia, ataki paniki lub obniżony nastrój, warto porozmawiać ze specjalistą. Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia wykorzystują elementy uważności w pracy z lękiem, stresem i nawracającą depresją – zawsze dopasowując je do sytuacji konkretnej osoby.
Podsumowanie – co warto wiedzieć, zanim zaczniesz?
- Medytacja to trening uwagi, a nie wyłączanie myśli.
- Najlepiej przebadana jest uważność – pomaga zmniejszać stres, lęk i ryzyko nawrotu depresji.
- Rodzaje praktyki różnią się metodą: oddech, mantra, ciało, współczucie, cisza.
- Na początek wystarczy kilka minut dziennie, a efekty pojawiają się zwykle po 6–8 tygodniach.
- Trudności i wędrujące myśli są częścią procesu.
Szukanie wewnętrznego spokoju często zaczyna się od pytania: od czego właściwie uciekam, gdy nie potrafię usiedzieć w ciszy? Medytacja daje przestrzeń, by to zauważyć, a psychoterapia – by to zrozumieć. W ośrodku psychoterapii Widoki w Warszawie wiele osób łączy oba podejścia, by lepiej zadbać o jakość swojego życia.
Źródła
- Goyal M. i wsp., Meditation Programs for Psychological Stress and Well-being: A Systematic Review and Meta-analysis, JAMA Internal Medicine, 2014.
- Kuyken W. i wsp., Efficacy of Mindfulness-Based Cognitive Therapy in Prevention of Depressive Relapse: An Individual Patient Data Meta-analysis, JAMA Psychiatry, 2016.
- Hölzel B.K. i wsp., Mindfulness practice leads to increases in regional brain gray matter density, Psychiatry Research: Neuroimaging, 2011.
- Lutz A., Slagter H.A., Dunne J.D., Davidson R.J., Attention regulation and monitoring in meditation, Trends in Cognitive Sciences, 2008.
- Killingsworth M.A., Gilbert D.T., A Wandering Mind Is an Unhappy Mind, Science, 2010.
- Basso J.C. i wsp., Brief, daily meditation enhances attention, memory, mood, and emotional regulation in non-experienced meditators, Behavioural Brain Research, 2019.
- Farias M. i wsp., Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review, Acta Psychiatrica Scandinavica, 2020.
Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?
Bądźmy w kontakcie!
Zapraszamy do śledzenia naszych profili w mediach społecznościowych, gdzie regularnie dzielimy się wiedzą, inspiracjami i praktycznymi wskazówkami dotyczącymi zdrowia psychicznego.
Widoki Twoja Psychoterapia • Profesjonalna pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna w Warszawie