Zbieractwo – czym jest, skąd się bierze i jak je leczyć

Zbieractwo (patologiczne zbieractwo, ang. hoarding disorder) to zaburzenie psychiczne, w którym osoba ma uporczywe trudności z pozbywaniem się rzeczy, niezależnie od ich rzeczywistej wartości, a sama myśl o ich wyrzuceniu wywołuje silny lęk lub cierpienie. W efekcie dochodzi do gromadzenia przedmiotów w takiej ilości, że mieszkanie traci swoje podstawowe funkcje, a codzienne funkcjonowanie staje się coraz trudniejsze. Według metaanalizy z 2019 roku problem dotyczy około 2,5% dorosłych. Zbieractwo często współwystępuje z depresją i lękiem, a najlepiej przebadaną formą pomocy jest psychoterapia o nurcie poznawczo-behawioralnym.

zbieractwo, pokój w którym znajduje się wiele przedmiotów

Patologiczne zbieractwo to zaburzenie psychiczne, które od 2013 roku figuruje w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5, a od 2022 roku w klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia (kod 6B24) jako odrębna jednostka chorobowa w grupie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych. Jego istotą jest nadmierne gromadzenie przedmiotów połączone z trudnością w rozstawaniu się z nimi, co prowadzi do zagracenia przestrzeni życiowej i uniemożliwia korzystanie z pomieszczeń mieszkalnych zgodnie z ich przeznaczeniem.

Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?

Zapisz się na wizytę

Czym jest patologiczne zbieractwo i jak je rozpoznać?

Wcześniej zbieractwo traktowano jako jeden z wariantów nerwicy natręctw. Wyodrębnienie go jako osobnej diagnozy wynikało z badań, które pokazały, że tylko u około 20% osób z tym problemem występują jednocześnie zaburzenia obsesyjno kompulsywne, a mechanizm i przebieg obu trudności wyraźnie się różnią.

Według kryteriów DSM-5 o zaburzeniu zwanym zbieractwem mówimy, gdy:

  • pozbywanie się rzeczy jest stale trudne – niezależnie od ich wartości. Przy wyrzucaniu czegokolwiek trudności przybierają postać silnego lęku, poczucia winy albo straty,
  • pojawia się przekonanie, że rzeczy trzeba zachować – „bo się przydadzą”, „bo szkoda”, „bo to pamiątka”,
  • mieszkanie jest zagracone – kuchnia, łazienka czy sypialnia stają się w dużej mierze niedostępne i nie służą temu, do czego zostały przeznaczone,
  • objawy powodują cierpienie lub pogarszają funkcjonowanie – w pracy, w relacjach, w kwestii bezpieczeństwa.

U 80–90% osób zbieractwu towarzyszy nadmierne nabywanie: kupowanie, przynoszenie do domu darmowych gazet czy ulotek, ciągłe poszukiwanie nowych przedmiotów. Osoby z zaburzeniem zbieractwa często zbierają przypadkowe przedmioty – stare opakowania, ubrania, części sprzętów domowych, rzeczy różnej wartości, w tym wiele o bardzo małej wartości. Sposób ich przechowywania jest równie przypadkowy: dokumenty leżą obok zepsutych urządzeń i rzeczy, które dawno uległy zniszczeniu.

Charakterystyczny jest też problem z podejmowaniem decyzji. Przy podejmowaniu decyzji trudności pojawiają się zresztą nie tylko w kwestii rzeczy, ale i w wielu codziennych sytuacjach. Badanie z użyciem fMRI opublikowane w 2012 roku w „Archives of General Psychiatry” (Tolin i wsp.) wykazało, że gdy osoby ze zbieractwem decydują o losie własnych przedmiotów, w ich mózgu nietypowo aktywują się obszary odpowiedzialne za ocenę znaczenia i podejmowanie decyzji – przednia część zakrętu obręczy i wyspa.

Wiele osób nie odczuwa swojej choroby jako problemu. Zbiory zbieracza wydają mu się uzasadnione, a o skali swojego problemu dowiaduje się najczęściej w konflikcie z członkami swojej rodziny, sąsiadami lub pracownikami opieki społecznej.

Skutki bywają poważne:

  • zagrożenie pożarowe – według danych straży pożarnej z Melbourne pożary w domach osób gromadzących rzeczy stanowiły zaledwie ok. 0,25% pożarów mieszkań, ale odpowiadały za około 24% ofiar śmiertelnych możliwych do uniknięcia pożarów,
  • ryzyko poważnych problemów zdrowotnych – z powodu pozostawionych resztek jedzenia pojawiają się pleśń, insekty i gryzonie; dochodzą upadki, urazy i wiele problemów fizycznych związanych z życiem w zagraconej przestrzeni,
  • zaniedbanie – brak dostępu do łazienki czy kuchni łączy się z zaniedbaniem swojej osoby, higieny i odżywiania; z braku dostępu do sprawnych instalacji rośnie ryzyko wypadków,
  • utrata mieszkania – skrajne zagracenie prowadzi do braku warunków mieszkaniowych, a w efekcie nawet do eksmisji.

Szczególną odmianą problemu jest zbieractwo zwierząt – utrzymywanie dużej liczby zwierząt bez zapewnienia im podstawowej opieki, przy jednoczesnym przekonaniu, że robi się dla nich wszystko, co najlepsze.

Czym zbieractwo różni się od kolekcjonowania?

Granica między niewinnym hobby kolekcjonowania a zaburzeniem bywa dla otoczenia nieostra, ale w praktyce różnice są wyraźne. Kolekcjonerzy szukają konkretnych przedmiotów: zbierają wczesne wydania określonych książek, monety z określonego okresu albo obrazy czyjegoś autorstwa. Kolekcjonerzy zazwyczaj dbają o swoje zbiory – katalogują je, eksponują i chętnie o nich opowiadają.

Najważniejsze różnice:

  • cel – kolekcja ma temat i klucz doboru; zbieranie dużej ilości przedmiotów w zbieractwie go nie ma,
  • porządek – kolekcja jest uporządkowana, a w zbieractwie brakuje porządkowania swoich rzeczy nawet w podstawowym zakresie,
  • rozstawanie się – kolekcjoner sprzedaje i wymienia eksponaty; typowa dla zbieracza jest wobec swojej kolekcji niezdolność do jakiejkolwiek selekcji, a nawet przy najbardziej zniszczonych swoich zdobyczach duży opór przed ich oddaniem jest normą,
  • przestrzeń – kolekcja nie zabiera danej przestrzeni potrzebnej do życia; w zbieractwie rzeczy wypierają ludzi,
  • emocje – kolekcjonowanie daje dumę i radość, zbieractwo przynosi głównie wstyd, lęk i izolację.

Zbieractwo – jakie są możliwe przyczyny tego zaburzenia?

Nie istnieje jedna przyczyna nadmiernego zbierania przedmiotów. Badacze opisują raczej splot czynników biologicznych, psychologicznych i życiowych, a wśród przyczyn zbieractwa najlepiej udokumentowane są następujące:

  • Geny i rodzina – w badaniu bliźniąt z 2009 roku opublikowanym w „American Journal of Psychiatry” (Iervolino i wsp.) czynniki genetyczne wyjaśniały około 50% zmienności objawów zbieractwa. Około połowa osób z tym zaburzeniem ma krewnego, który również gromadzi rzeczy.
  • Wczesny początek i narastanie z wiekiem – pierwsze objawy pojawiają się zwykle między 11. a 15. rokiem życia lub we wczesnej dorosłości, a w kolejnych dekadach się nasilają. Patologiczne zbieractwo dotyczy osób w różnym wieku, ale do specjalisty trafiają najczęściej osoby po 50. roku życia.
  • Trudne przeżycia – początek lub nasilenie objawów często zbiega się ze stresującymi wydarzeniami: śmiercią bliskiej osoby, rozwodem, utratą pracy. Badania łączą rozwój patologicznego zbieractwa z trudnymi przeżyciami i traumą.
  • Sposób myślenia i emocjonalne przywiązanie – model poznawczo-behawioralny Frosta i Hartla (1996) wskazuje na trudności w kategoryzowaniu, koncentracji i decydowaniu, silne emocjonalne przywiązanie do rzeczy oraz przekonania o odpowiedzialności za nie („nie wolno niczego zmarnować”). Do tego dochodzą obsesyjne myśli o tym, że wyrzucenie czegoś skończy się katastrofą.
  • Samotność – osoby ze zbieractwem częściej mieszkają samotnie, a brak bliskich relacji sprawia, że przedmioty stają się zastępczym źródłem bezpieczeństwa i ciągłości.

Otoczenie często tłumaczy zbieractwo nawykiem nadmiernego oszczędzania albo doświadczeniem niedoboru dóbr materialnych w przeszłości. Badania nie potwierdzają jednak, by sama bieda czy niedostatek wystarczały do rozwinięcia się zaburzenia.

Ważną rolę odgrywa współwystępowanie innego zaburzenia. Około 75% osób ze zbieractwem ma jednocześnie zaburzenia afektywne lub zaburzenia lękowe – najczęściej depresję (nawet co druga osoba), fobię społeczną i lęk uogólniony. Często obserwuje się też objawy ADHD, zwłaszcza problemy z uwagą. W niektórych przypadkach gromadzenie rzeczy jest z kolei objawem innych zaburzeń psychicznych lub neurologicznych – np. otępienia czy schizofrenii – i wtedy nie diagnozuje się zbieractwa jako osobnej jednostki. Dlatego różne zaburzenia psychiczne trzeba rzetelnie wykluczyć lub uwzględnić w planie leczenia.

Specjaliści z Widoki – Twoja Psychoterapia zwracają uwagę, że w praktyce rzadko mamy do czynienia z jednym źródłem problemu. Dobra diagnoza zawsze uwzględnia historię życia, wcześniejsze straty i towarzyszące trudności emocjonalne.

Jak wygląda leczenie patologicznego zbieractwa?

Leczenie patologicznego zbieractwa wymaga czasu, ale jest skuteczne. Metodą o najlepiej udokumentowanym działaniu jest psychoterapia poznawczo-behawioralna, rozwinięta dla tej grupy pacjentów przez zespół Gail Steketee i Randy’ego Frosta. Metaanaliza z 2015 roku opublikowana w „Depression and Anxiety” (Tolin i wsp.) wykazała istotną redukcję objawów po terapii, najsilniejszą w zakresie trudności z wyrzucaniem. Jednocześnie wielu uczestników po zakończeniu leczenia wciąż wymagało wsparcia – zbieractwo to raczej proces zdrowienia niż szybka zmiana.

Psychoterapia zbieractwa obejmuje zwykle:

  • pracę nad motywacją – szczególnie ważna, gdy osoba sama nie widzi problemu,
  • trening podejmowania decyzji i kategoryzowania – nauka sortowania rzeczy według jasnych kryteriów,
  • stopniową ekspozycję – ćwiczenie rozstawania się z przedmiotami i powstrzymywania się od nabywania nowych, bez gwałtownych „wielkich porządków”,
  • pracę z przekonaniami – psychoterapeuta pomoże zrozumieć, skąd bierze się lęk przed stratą, i pokonać przekonania typu „bez tych rzeczy stracę wspomnienia”,
  • wsparcie w domu – część sesji może odbywać się w miejscu zamieszkania, gdzie najlepiej widać skalę wyzwań i łatwiej zaplanować kolejne etapy wprowadzenia porządku.

Warto wiedzieć, że przymusowe sprzątanie przez rodzinę czy służby, bez udziału zainteresowanej osoby, zwykle kończy się szybkim nawrotem i utratą zaufania. Zmiana musi wyjść od niej samej.

Włączenie środków farmakologicznych, najczęściej leków z grupy SSRI, rozważa się głównie wtedy, gdy towarzyszy depresja lub nasilony lęk. Dowody na skuteczność samych leków w zbieractwie są ograniczone, dlatego decyzję o farmakoterapii zawsze podejmuje lekarz psychiatra.

Zbieractwo – czy warto szukać pomocy, zanim problem urośnie?

Zbieractwo nie jest lenistwem, bałaganiarstwem ani złą wolą. To rozpoznawalne zaburzenie z jasno opisanymi objawami, w którym rzeczy pełnią funkcję emocjonalną – chronią przed lękiem, stratą i pustką. Osoby cierpiące na nie zwykle długo ukrywają skalę trudności, a im dłużej problem trwa, tym trudniej go odwrócić.

Najważniejsze wnioski:

  • zbieractwo dotyczy ok. 2,5% dorosłych i zwykle zaczyna się wcześnie, nasilając z wiekiem,
  • od kolekcjonowania odróżnia je brak selekcji, chaos i cierpienie,
  • przyczyny łączą geny, trudne doświadczenia, sposób myślenia i samotność,
  • terapia poznawczo-behawioralna przynosi realną poprawę.

Jeśli w tym tekście rozpoznajesz siebie lub kogoś bliskiego, zatrzymaj się na chwilę. Co dla Ciebie znaczą rzeczy, z którymi trudno się rozstać? Czego się boisz, gdy wyobrażasz sobie pustą półkę? Odpowiedzi na te pytania bywają pierwszym krokiem do zmiany – a w Widoki – Twoja Psychoterapia nie trzeba szukać ich samemu.

Źródła

  1. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
  2. World Health Organization, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: 6B24 Hoarding disorder, 2022.
  3. Postlethwaite A., Kellett S., Mataix-Cols D., Prevalence of Hoarding Disorder: A systematic review and meta-analysis, Journal of Affective Disorders, 2019.
  4. Tolin D.F., Frost R.O., Steketee G., Muroff J., Cognitive behavioral therapy for hoarding disorder: a meta-analysis, Depression and Anxiety, 2015.
  5. Iervolino A.C., Perroud N., Fullana M.A. i wsp., Prevalence and heritability of compulsive hoarding: a twin study, American Journal of Psychiatry, 2009.
  6. Frost R.O., Hartl T.L., A cognitive-behavioral model of compulsive hoarding, Behaviour Research and Therapy, 1996.
  7. Tolin D.F., Stevens M.C., Villavicencio A.L. i wsp., Neural mechanisms of decision making in hoarding disorder, Archives of General Psychiatry, 2012.

Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?

Zapisz się na wizytę

Komponent społecznościowy

Zobacz także

Lęk separacyjny to znacznie więcej niż zwykły smutek po rozstaniu z bliską osobą. To intensywny strach przed oddzieleniem się od tych, których kochamy – strach na tyle silny, że może całkowicie zdominować nasze życie. Chociaż pewien poziom lęku związany z rozstaniem jest naturalnym zjawiskiem, szczególnie u małych dzieci, czasami lęk separacyjny przekracza granice normalności i […]

Terapia poznawczo behawioralna to metoda psychoterapii łącząca elementy terapii poznawczej i behawioralnej. Jest to jedna z najbardziej uznanych metod terapeutycznych na świecie, której skuteczność została potwierdzona w licznych badaniach naukowych. Może odbywać się w formie terapii indywidualnej, grupowej oraz terapii pary. Sprawdź naszych specjalistów i wolne terminy na terapię CBT w Widokach Terapia poznawczo behawioralna […]

Zaburzenia depresyjne i lękowe należą do najczęściej diagnozowanych problemów zdrowia psychicznego. Dotykają miliony osób na całym świecie, znacząco obniżając jakość życia i codzienne funkcjonowanie. Na szczęście współczesna medycyna oferuje szereg skutecznych metod leczenia, wśród których ważne miejsce zajmują leki przeciwdepresyjne. Jednym z nich jest Asentra – preparat, który dzięki swojemu działaniu i stosunkowo niewielkiej liczbie […]