Charaktery ludzkie – typy osobowości, temperamenty i to, co naprawdę mówi o nas nauka

Osobowość to względnie trwały zestaw cech psychicznych, który odróżnia jednego człowieka od drugiego i decyduje o tym, jak spostrzega on świat, przeżywa emocje i reaguje na otoczenie. Charakter jest pojęciem węższym: obejmuje te cechy osobowości, które mają wymiar moralny i społeczny – uczciwość, odpowiedzialność, życzliwość. Temperament to z kolei biologiczna, w dużej mierze wrodzona podstawa osobowości, widoczna już u niemowląt jako tempo i siła reakcji na bodźce.

Cechy charakteru a cechy osobowości – czym się różnią?

W potocznym języku słowa „charakter” i „osobowość” używamy zamiennie. Psychologia rozróżnia je jednak dość wyraźnie, a różnice między charakterem a osobowością pomagają lepiej zrozumieć, nad czym możemy świadomie pracować w rozwoju osobistym.

• Temperament – wrodzony styl reagowania: jak szybko się pobudzamy, jak długo trwają nasze emocje, ile bodźców potrzebujemy. Badania Thomasa i Chess z lat 50. XX wieku (New York Longitudinal Study) wykazały, że różnice temperamentalne widać już w pierwszych miesiącach życia, a współczesne ujęcia pokazują typy temperamentu, ich cechy i wpływ na funkcjonowanie.
• Osobowość – szerszy system obejmujący temperament, wartości, przekonania, nawyki i sposób myślenia. Osobowość kształtuje się przez całe życie.
• Charakter – ta część osobowości, którą oceniamy moralnie. Mówimy „ma dobry charakter”, a nie „ma dobry temperament”.

W praktyce cechy charakteru i cechy osobowości przenikają się. Ktoś może mieć temperament choleryka, ale dzięki wychowaniu i pracy nad sobą nauczyć się panować nad złością – i wtedy jego charakter zaczyna łagodzić to, co wrodzone.

Niektóre cechy charakteru, takie jak uczciwość, lojalność czy dotrzymywanie słowa, sprawiają, że postrzegamy ludzi jako osoby godne zaufania. Inne cechy charakteru – na przykład odwaga czy wytrwałość – ujawniają się dopiero wtedy, gdy życie stawia przed nami wyzwania. Każdy z nas ma przy tym unikalne cechy, których nie opisze żaden model: osobowość to coś więcej niż suma wyników w kwestionariuszu.

Czy charakter jest wrodzony?

Metaanaliza Vukasović i Bratko z 2015 roku, obejmująca ponad 100 000 osób, wykazała, że dziedziczność cech osobowości wynosi średnio około 40%. Oznacza to, że geny wyznaczają pewien zakres możliwości, ale to doświadczenia życiowe, relacje i wybory decydują, gdzie w tym zakresie się znajdziemy.

Typy osobowości według Hipokratesa – na czym polega koncepcja czterech temperamentów?

Hipokrates (ok. 460–370 p.n.e.) uważał, że zdrowie i usposobienie człowieka zależą od równowagi czterech płynów ustrojowych: krwi, żółci żółtej, czarnej żółci i flegmy. Jego teoria opiera się na założeniu, że ludzie z dominującymi płynami różnią się nie tylko zdrowiem, ale też zachowaniem. Kilkaset lat później rzymski lekarz Galen (II w. n.e.) przekształcił tę myśl w system czterech temperamentów – i właśnie w tej formie typy osobowości według Hipokratesa przetrwały do dziś.

Typy osobowości według Hipokratesa to cztery podstawowe typy usposobienia:

Sangwinik – pogodny ekstrawertyk

Sangwinik (od łac. sanguis – krew) to pogodny ekstrawertyk: towarzyski, energiczny, optymistyczny. Chętnie nawiązuje nowe znajomości, lubi być w centrum uwagi i szybko się zapala do nowych pomysłów. Jego słabe strony to powierzchowność i trudność z doprowadzaniem spraw do końca. Cechy charakterystyczne sangwinika, jego zalety i wyzwania temperamentu wpływają na to, jak funkcjonuje w relacjach i pracy. Sangwinik ma zwykle pozytywne nastawienie, nawet w trudnych sytuacjach, i świetnie odnajduje się w życiu społecznym.

Choleryk – lider z temperamentem

Choleryk (od gr. cholé – żółć) jest ambitny, zdecydowany i szybko podejmuje decyzje. Ma silną potrzebę kontroli w każdej sytuacji i nie boi się wyrażać własnego zdania. Bywa porywczy, niecierpliwy i łatwo wpada w gniew, ale równie szybko się uspokaja.

Melancholik – wrażliwy perfekcjonista

Melancholik (od gr. melaina cholé – czarna żółć) to osoba refleksyjna, wrażliwa i dokładna. Melancholicy silnie przeżywają porażki i mają skłonność do nadmiernych rozmyślań. Jednocześnie bywają twórczy, empatyczni i bardzo lojalni.

W praktyce mało kto pasuje idealnie do jednego opisu. Typy osobowości w tej klasyfikacji rzadko występują w czystej postaci – większość z nas łączy cechy dwóch temperamentów, a w różnych okresach życia na pierwszy plan wysuwa się inny z nich. Dlatego te typy osobowości lepiej czytać jako opis tendencji niż jako sztywną etykietę.

Flegmatyk – spokojny obserwator

Flegmatyk jest przeciwieństwem choleryka: spokojny, opanowany, cierpliwy. Rzadko okazuje emocji na zewnątrz, unika konfliktów i dobrze sprawdza się jako mediator. Jego wyzwaniem bywa bierność, a szybkie podejmowanie decyzji pod presją przychodzi mu z trudem.

Co zostało z teorii Hipokratesa we współczesnej psychologii?

Chociaż dzisiejsza nauka odrzuca teorię płynów ustrojowych, sama teoria Hipokratesa o czterech temperamentach okazała się zaskakująco trwała. W latach 60. XX wieku brytyjski psycholog Hans Eysenck pokazał, że cztery klasyczne typy da się opisać za pomocą dwóch wymiarów: ekstrawersji–introwersji oraz stabilności–neurotyczności. Jego koncepcja wygląda tak:

• sangwinik – ekstrawertyk stabilny emocjonalnie,
• choleryk – ekstrawertyk niestabilny emocjonalnie,
• melancholik – introwertyk niestabilny emocjonalnie,
• flegmatyk – introwertyk stabilny emocjonalnie.

Dzięki temu dawne typy osobowości według Hipokratesa stały się pomostem do nowoczesnych, mierzalnych modeli. Dziś psycholodzy traktują je raczej jako metaforę niż narzędzie diagnostyczne. Typy osobowości oparte na temperamentach wciąż żyją jednak w kulturze, literaturze i coachingu. Dla wielu osób to pierwsze zetknięcie z myślą, że osobowość można w ogóle opisać i porównać z osobowością innych.

Jakie są główne typy osobowości w psychologii?

Na przestrzeni wieków powstały różne teorie, które próbowały uporządkować ludzkie typy osobowości. Typy osobowości opisywali filozofowie, lekarze i psycholodzy, a każda z teorii osobowości odzwierciedlała wiedzę swojej epoki. Do głównych typów klasyfikacji należą:

• typy osobowości według Hipokratesa i Galena – cztery temperamenty oparte na płynach ustrojowych,
• typy osobowości według Kretschmera (1921) – łączyły budowę ciała z usposobieniem: typ pykniczny, leptosomiczny i atletyczny,
• typy osobowości według Junga (1921) – introwersja i ekstrawersja oraz cztery funkcje psychiczne; to właśnie te typy osobowości stały się później bazą dla MBTI,
• typy osobowości A, B i D – opisywane w psychologii zdrowia w kontekście stresu i chorób serca,
• Enneagram – dziewięć typów popularnych w coachingu, choć słabo zweryfikowanych empirycznie.

Wszystkie te typy osobowości mają wspólną słabość: zakładają, że ludzi da się podzielić na rozłączne grupy. Tymczasem osobowość nie działa jak przełącznik, lecz jak suwak. Dlatego podstawowe typy osobowości warto traktować jak mapę – przydatną, ale zawsze uproszczoną.

Osobowość typu A, B i D

Typy osobowości A, B i D to przykład klasyfikacji, która wyszła z gabinetów lekarskich. Osobowość typu B opisuje się jako spokojną i zrelaksowaną – stanowi przeciwwagę dla rywalizującego typu A. Osobowość typu D (od ang. distressed), opisana przez belgijskiego psychologa Johana Denolleta w 1996 roku, łączy skłonność do napięcia i pesymizmu z tłumieniem uczuć w kontaktach z innymi. Badania łączyły ją z gorszym rokowaniem u pacjentów kardiologicznych, choć nowsze analizy pokazują, że zależność ta jest słabsza, niż sądzono.

Jak powstaje osobowość człowieka?

Osobowość nie pojawia się nagle. U małego dziecka widzimy przede wszystkim temperament, a osobowość dopiero się z niego wyłania – pod wpływem relacji z rodzicami, rówieśników, szkoły, kultury i kolejnych przeżyć. Psychologia rozwojowa pokazuje, że osobowość to wynik nieustannej interakcji genów i środowiska oraz że kluczowe składniki osobowości i ich wzajemne powiązania tworzą dynamiczny system kierujący naszym zachowaniem.

Najbardziej intensywnie osobowość zmienia się między 20. a 40. rokiem życia. To okres, w którym podejmujemy wybory życiowe – zakładamy rodzinę, budujemy karierę, przeprowadzamy się – a każda nowa rola delikatnie przekształca to, kim jesteśmy. Psycholodzy nazywają to zasadą dojrzałości: z wiekiem osobowość większości ludzi staje się bardziej stabilna emocjonalnie i odpowiedzialna.

Na osobowość wpływają także trudne przeżycia. Długotrwały stres, trauma czy poważna choroba potrafią zmienić osobowość w sposób, który bliscy zauważają szybciej niż sama osoba. Z drugiej strony osobowość wzmacniają relacje, w których czujemy się bezpiecznie.

Osobowość wpływa też na to, jak budujemy związki. Metaanaliza Malouffa i współpracowników z 2010 roku, obejmująca ponad 3800 osób, wykazała, że dla satysfakcji ze związku najważniejsze są stabilność emocjonalna, ugodowość i sumienność partnerów. Nie chodzi więc o to, czy Twoja osobowość „pasuje” do drugiej osoby, ale o to, czy oboje potraficie rozmawiać o różnicach. Podobna osobowość nie gwarantuje szczęścia, a odmienna osobowość nie skazuje na konflikty.

Czy osobowość jest stała przez całe życie?

Osobowość jest względnie stała, ale nie zamrożona. Badania podłużne pokazują, że ranking ludzi pod względem danej cechy (np. kto jest bardziej sumienny) pozostaje dość stabilny, a jednocześnie cała populacja zmienia się w podobnym kierunku. Twoja osobowość w wieku 60 lat będzie przypominać tę z wieku 20 lat, ale nie będzie jej kopią. Osobowość dojrzewa razem z nami.

Model Wielkiej Piątki – jak współczesna nauka opisuje osobowość?

Najlepiej przebadanym modelem osobowości jest dziś Wielka Piątka (Big Five), rozwinięta m.in. przez Paula Costę i Roberta McCrae. Osoby zainteresowane praktycznym poznaniem swoich wyników mogą skorzystać z darmowych testów psychologicznych online. Opisuje ona osobowość człowieka za pomocą pięciu wymiarów:

1. Otwartość na doświadczenia – ciekawość, wyobraźnia, gotowość do zmian.
2. Sumienność – organizacja, wytrwałość, odpowiedzialność.
3. Ekstrawersja – towarzyskość, energia, poszukiwanie stymulacji.
4. Ugodowość – życzliwość, współpraca, zaufanie do innych.
5. Neurotyczność – skłonność do przeżywania negatywnych emocji, takich jak lęk, smutek czy złość.

Kluczowa różnica polega na tym, że Wielka Piątka nie dzieli ludzi na typy, lecz umieszcza każdą osobę na kontinuum. Nie jesteś „introwertykiem” albo „ekstrawertykiem” – masz określone natężenie każdej cechy. Spośród wszystkich teorii osobowości ta ma najsilniejsze oparcie empiryczne. Badania naukowe prowadzone w ponad 50 krajach (McCrae i Terracciano, 2005) potwierdziły, że ta struktura osobowości jest uniwersalna kulturowo.

Ciekawe jest to, że z danych Wielkiej Piątki da się wyprowadzić typy osobowości. Gerlach i współpracownicy w 2018 roku przeanalizowali odpowiedzi ponad 1,5 miliona osób i wyodrębnili cztery skupienia: przeciętny, powściągliwy, egocentryczny i wzorowy. Najczęstszy okazał się typ przeciętny, a osobowość „wzorowa” częściej pojawiała się u osób starszych.

16 typów osobowości – czym jest MBTI i czy warto mu ufać?

Wskaźnik Myers-Briggs (MBTI) opracowały w latach 40. XX wieku Katharine Cook Briggs i jej córka Isabel Briggs Myers, inspirując się teorią typów psychologicznych Carla Junga z 1921 roku. Model wyróżnia 16 typów osobowości na podstawie czterech par preferencji, a ich cechy opisuje się za pomocą czterech liter:

• ekstrawersja (E) lub introwersja (I),
• poznanie zmysłowe (S) lub intuicja (N),
• myślenie (T) lub odczuwanie (F),
• osądzanie (J) lub obserwacja (P).

Wśród najbardziej znanych typów są m.in.:

• ESTJ (extraverted sensing thinking judging) – „Wykonawca”, praktyczny organizator,
• ESFJ (extraverted sensing feeling judging) – „Opiekun”, troskliwy i towarzyski,
• ESTP (extraverted sensing thinking perceiving) – „Przedsiębiorca”, nastawiony na działanie,
• ESFP (extraverted sensing feeling perceiving) – „Showman”, spontaniczny i lubiący centrum uwagi,
• ENTJ (extraverted intuitive thinking judging) – „Dowódca”, strateg i lider,
• ENFJ (extraverted intuitive feeling judging) – „Protagonista”, osoby, które potrafią inspirować innych,
• ENTP (extraverted intuitive thinking perceiving) – „Dyskutant”, błyskotliwy polemista,
• ENFP (extraverted intuitive feeling perceiving) – „Działacz”, entuzjastyczny idealista,
• ISTJ (introverted sensing thinking judging) – „Logistyk”, rzetelny i obowiązkowy,
• ISFJ (introverted sensing feeling judging) – „Obrońca”, lojalny i opiekuńczy,
• ISTP (introverted sensing thinking perceiving) – „Wirtuoz”, praktyczny majsterkowicz,
• ISFP (introverted sensing feeling perceiving) – „Poszukiwacz przygód”, wrażliwy artysta.

Ich cechy zna dziś wiele osób z internetowych quizów. Pozostałe cztery typy (INTJ, INFJ, INTP, INFP) łączą introwersję z intuicją i opisywane są jako „analitycy” i „dyplomaci”.

Dlaczego psycholodzy podchodzą do MBTI z dystansem?

MBTI jest popularny w biznesie, ale jego trafność budzi poważne zastrzeżenia. David Pittenger w artykule z 1993 roku zwrócił uwagę, że nawet 50% osób po powtórnym badaniu w odstępie zaledwie pięciu tygodni otrzymuje inny typ. Problem wynika z dzielenia ciągłych cech na sztywne kategorie: osoba z wynikiem tuż powyżej środka skali zostaje „ekstrawertykiem”, a tuż poniżej – „introwertykiem”, choć w rzeczywistości różnią się minimalnie.

Mimo krytyki typy osobowości z MBTI wciąż cieszą się ogromną popularnością – według wydawcy test co roku wypełnia około 2 miliony osób. Typy osobowości w tym ujęciu są łatwe do zapamiętania i dają poczucie przynależności, dlatego chętnie korzystają z nich firmy. Warto jednak pamiętać, że te typy osobowości opisują preferencje, a nie zdolności: nie mówią, czy ktoś będzie dobrym liderem, lekarzem czy rodzicem. Twoja osobowość jest bogatsza niż cztery litery.

Czy testy osobowości mówią prawdę?

Testy osobowości różnią się jakością tak samo jak różnią się kwestionariusze w czasopismach od narzędzi klinicznych. Rzetelne testy osobowości, takie jak NEO-PI-R czy HEXACO, mają udokumentowaną trafność i normy dla populacji. Darmowe quizy internetowe – zwykle nie.

Warto pamiętać o tzw. efekcie Barnuma. W 1948 roku psycholog Bertram Forer dał studentom „indywidualne” opisy osobowości, które w rzeczywistości były identyczne. Uczestnicy ocenili ich trafność średnio na 4,26 w skali 0–5. Ogólnikowe opisy wydają się nam trafne, bo każdy znajdzie w nich coś o sobie.

Dobre narzędzia mierzą cechy, zamiast przypisywać do kategorii. Jeśli quiz przydziela Ci jedną z kilkunastu grup, traktuj wynik jako hipotezę do sprawdzenia. Typy osobowości z darmowych testów mogą być inspiracją, ale osobowość jest zbyt złożona, by uchwycił ją kwestionariusz złożony z dwudziestu pytań. Rzetelną ocenę osobowości przeprowadza psycholog, który zestawia wynik testu z wywiadem i obserwacją.

Określenia typu osobowości w życiu codziennym

Określenia typu osobowości przeniknęły do potocznego języka. Mówimy o kimś „typowy choleryk”, „introwertyk” czy „osobowość typu A”. Popularne typy osobowości trafiają też do mediów społecznościowych, gdzie „empata” czy „narcyz” stały się codziennymi określeniami. Ta ostatnia kategoria pochodzi z badań kardiologów Meyera Friedmana i Raya Rosenmana z lat 50., którzy opisali osobowość typu A jako rywalizującą, niecierpliwą i stale spieszącą się.

W życiu codziennym takie etykiety mogą pomagać – ułatwiają rozumienie siebie i innych. Mogą też szkodzić, gdy stają się wymówką („taki już jestem”) albo sposobem szufladkowania ludzi. Etykieta upraszcza, a osobowość jest wielowymiarowa. Typ nie usprawiedliwia zachowania – wręcz przeciwnie, świadomość własnych skłonności daje szansę, by nad nimi pracować.

W codziennym życiu znacznie użyteczniejsze od etykiet są pytania: jak reaguję na krytykę? Co mnie męczy, a co dodaje energii? Takie pytania pozwalają zobaczyć osobowość w ruchu, a nie jako zamkniętą szufladę.

Lista pozytywnych cech charakteru – od uczciwości po poczucie humoru

W 2004 roku Christopher Peterson i Martin Seligman opublikowali klasyfikację VIA (Values in Action), opisującą 24 mocne strony charakteru pogrupowane w sześć cnót. To jedna z najszerzej przebadanych list pozytywnych cech charakteru. Według autorów to właśnie mocne strony charakteru, a nie sama osobowość, decydują o tym, czy żyjemy w zgodzie ze sobą. Należą do niej m.in.:

• ciekawość i umiłowanie wiedzy,
• odwaga i wytrwałość,
• uczciwość i autentyczność,
• życzliwość i zdolność do kochania,
• sprawiedliwość i umiejętność pracy w zespole,
• wdzięczność, nadzieja i poczucie humoru.

Badanie Parka, Petersona i Seligmana z 2004 roku, przeprowadzone na ponad 5000 dorosłych, wykazało, że z zadowoleniem z życia najsilniej wiążą się: nadzieja, zapał, wdzięczność, miłość i ciekawość. Poczucie humoru okazuje się zaś jedną z cech najbardziej cenionych w związkach i w pracy.

Typ osobowości a wybór pracy – co mówią testy predyspozycji zawodowych?

Typ osobowości wpływa na to, w jakich zadaniach czujemy się dobrze, a które nas wyczerpują. Nie istnieją jednak typy lepsze i gorsze – różne typy osobowości wnoszą do zespołu co innego: jedni inicjują zmiany, inni dbają o szczegóły, jeszcze inni łagodzą napięcia. Zespół, w którym każda osobowość ma swoje miejsce, zwykle radzi sobie lepiej niż grupa ludzi o identycznym profilu. Dlatego typy osobowości warto znać także jako menedżer – pomagają zrozumieć, że osobowość pracownika wpływa na to, jakiego wsparcia i jakiej informacji zwrotnej potrzebuje. Metaanaliza Barricka i Mounta z 1991 roku wykazała, że sumienność jest najbardziej uniwersalnym predyktorem efektywności w pracy – niezależnie od zawodu.

Testy predyspozycji zawodowych, takie jak model RIASEC Johna Hollanda, łączą zainteresowania i cechy osobowości z typami środowisk pracy. W kontekście zawodowym warto jednak traktować je jako punkt wyjścia do rozmowy, a nie wyrok.

W życiu zawodowym osobowość wpływa także na podejmowanie decyzji i styl współpracy. Osoby o wysokiej ekstrawersji zwykle preferują szybkie podejmowanie decyzji w grupie, introwertycy – analizę w samotności. Działy zarządzające zasobami ludzkimi coraz częściej zwracają uwagę nie tylko na kompetencje twarde, ale też na umiejętności miękkie: empatię, elastyczność i umiejętność rozwiązywania konfliktów. Podstawą efektywnej komunikacji w zespole jest zrozumienie, że każda osobowość potrzebuje nieco innych warunków. Dobra komunikacja interpersonalna zaczyna się od pytania „jak ty pracujesz najlepiej?”, a nie od założenia, że wszyscy myślą tak samo. Świadome planowanie kariery zawodowej powinno uwzględniać zarówno to, co potrafimy, jak i to, jaka osobowość czuje się dobrze w danym środowisku.

Czy charakter można zmienić? Osobowość w rozwoju osobistym

Przez dziesięciolecia uważano, że po 30. roku życia osobowość jest „zabetonowana”. Badania podłużne obaliły ten pogląd. Metaanaliza Robertsa i współpracowników z 2006 roku wykazała, że z wiekiem ludzie stają się średnio bardziej sumienni, ugodowi i stabilni emocjonalnie, a proces zmiany osobowości i jej dynamika w ciągu życia pokazują, że na wiele cech możemy wpływać świadomą pracą.

Jeszcze ciekawsze wnioski przyniosła metaanaliza Robertsa i in. z 2017 roku, obejmująca 207 badań. Okazało się, że interwencje psychologiczne – przede wszystkim psychoterapia – prowadzą do trwałych zmian cech osobowości, szczególnie spadku neurotyczności, w ciągu średnio 24 tygodni.

W rozwoju osobistym celem nie jest więc zmiana całej osobowości, lecz świadoma praca nad wybranymi obszarami. Zamiast walczyć z temperamentem, możemy pracować nad tym, jak z niego korzystamy. Warto zacząć od rozpoznania, jakie są nasze mocne strony i słabe punkty, a potem zastanowić się nad ich znaczeniem w relacjach i pracy. Pomaga też informacja zwrotna od innych – często widzą nasze cechy charakteru wyraźniej niż my sami.

W ośrodku Widoki – Twoja Psychoterapia w Warszawie wiele osób przychodzi właśnie z pytaniem, czy mogą się zmienić. Oferta Widoki – Twoja Psychoterapia obejmuje różne formy terapii indywidualnej i dla par. Dla tych, którzy nie wiedzą, od czego zacząć, w Widoki – Twoja Psychoterapia jest dostępna bezpłatna, 30-minutowa konsultacja wstępna i możliwość rezerwacji wizyty online ze specjalistką lub psychologiem, która pomaga dobrać odpowiedniego terapeutę, nurt pracy lub formę wsparcia oraz zapoznać się z informacjami o płatnościach i organizacji spotkań.

Podsumowanie

Charakter nie jest wyrokiem. Typy osobowości – od czterech temperamentów po MBTI – mogą być ciekawym punktem wyjścia do refleksji, ale żaden model nie opisze człowieka w całości. Najważniejsze wnioski:

• typy osobowości to uproszczenia, które porządkują wiedzę o ludziach, ale nie zastępują poznania konkretnej osoby,
• osobowość jest w około 40% dziedziczna, a reszta zależy od relacji i doświadczeń,
• najlepiej przebadanym modelem jest Wielka Piątka, a nie typy osobowości z popularnych quizów,
• osobowość zmienia się z wiekiem i może zmieniać się dzięki psychoterapii,
• mocne strony warto rozwijać świadomie, a cechy charakteru, które utrudniają życie, można stopniowo łagodzić.

Może więc warto spojrzeć na własną osobowość nie jak na gotowy opis, lecz jak na punkt startowy? Zamiast pytać „jaki mam typ?”, zapytaj: które cechy charakteru chcę wzmacniać, jakie mocne strony już mam i co mogę zrobić, by moja osobowość lepiej służyła mi w rozwoju osobistym i relacjach z innymi?

Źródła

1. Costa P.T., McCrae R.R., Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) professional manual, 1992.
2. Vukasović T., Bratko D., Heritability of personality: A meta-analysis of behavior genetic studies, Psychological Bulletin, 2015.
3. Roberts B.W., Luo J., Briley D.A. et al., A systematic review of personality trait change through intervention, Psychological Bulletin, 2017.
4. Roberts B.W., Walton K.E., Viechtbauer W., Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: a meta-analysis of longitudinal studies, Psychological Bulletin, 2006.
5. Peterson C., Seligman M.E.P., Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification, American Psychological Association, 2004.
6. Barrick M.R., Mount M.K., The Big Five personality dimensions and job performance: a meta-analysis, Personnel Psychology, 1991.
7. Pittenger D.J., The utility of the Myers-Briggs Type Indicator, Review of Educational Research, 1993.