Mechanizmy obronne – sposób na przetrwanie

Mechanizmy obronne pomagają nam radzić sobie z różnymi trudnościami życiowymi, konfliktami wewnętrznymi, trudnymi emocjami. Nie jesteśmy jako ludzie bezbronni.  W naszym artykule przyglądamy się zarówno dojrzałym, jak i niedojrzałym mechanizmom obronnym, ich wpływowi na funkcjonowanie osoby oraz roli, jaką odgrywają w relacjach z innymi i z samym sobą oraz w przystosowaniu się do wyzwań zmieniającego się otoczenia.

Mechanizmy obronne – historia i definicje

Mechanizmy obronne to nieświadome strategie psychiczne stosowane przez jednostki w celu radzenia sobie z trudnymi emocjami, konfliktami czy sytuacjami stresującymi. Są to specyficzne formy obrony przed nieakceptowalnymi myślami, uczuciami lub wspomnieniami, które mogłyby zagrażać psychicznej równowadze. Mechanizmy obronne działają jak tarcze, pomagając utrzymać harmonię między wewnętrznymi impulsami a wymaganiami społecznymi. Koncepcja mechanizmów obronnych wywodzi się głównie z psychoanalizy, nurtu psychologicznego rozwiniętego przez Zygmunta Freuda. W początkowym etapie pracy psychoanalitycznej, Freud skoncentrował się na roli konfliktów psychicznych i ich wpływie na zdrowie psychiczne. Wraz z rozwojem swojej teorii, zauważył, że ludzki umysł ma zdolność stosowania różnorodnych strategii obronnych w obliczu trudnych doświadczeń. Pojęcie mechanizmów obronnych pojawiło się po raz pierwszy w pracach Freuda w kontekście teorii osobowości. Freud używał terminów takich jak „repression” (wyparcie) i „defense mechanisms” (mechanizmy obronne) do opisania procesów psychicznych mających na celu chronienie umysłu przed nieświadomymi, bolesnymi myślami. Wyparcie było jednym z pierwszych mechanizmów obronnych, które Freud wyróżnił, opisując je jako proces usuwania nieakceptowalnych myśli lub wspomnień z obszaru świadomego. W miarę ewolucji teorii psychoanalitycznej, Freud oraz inni psychoterapeuci, w tym córka Freuda, Anna Freud, identyfikowali i klasyfikowali kolejne mechanizmy obronne. Anna Freud, w swojej pracy nad psychoterapią dziecięcą, rozszerzała koncepcję mechanizmów obronnych, skupiając się na ich roli w adaptacji dzieci do otoczenia społecznego. Z czasem również w innych szkołach zaczęto wyjaśniać niektóre aspekty ludzkiego funkcjonowania z wykorzystaniem pojęcia mechanizmów obronnych.

Funkcja mechanizmów obronnych

Mechanizmy obronne, mimo że często kojarzą się z unikaniem trudnych emocji czy sytuacji, pełnią ważną rolę w ochronie zdrowia psychicznego człowieka.

Ochrona przed stresem i traumą. Mechanizmy obronne są naturalnym sposobem organizmu na ochronę przed niebezpieczeństwem. W momencie silnego narażenia na trudne doświadczenia, mechanizmy obronne mogą pomóc jednostce przetrwać, umożliwiając późniejsze przetwarzanie trudnych emocji w bardziej kontrolowany sposób.

Utrzymanie równowagi psychicznej. Niektóre mechanizmy obronne mogą służyć jako tymczasowe rozwiązania, które pozwalają osobie utrzymać równowagę psychiczną w obliczu trudnych wydarzeń. Działa to jak przerywnik, umożliwiający dostosowanie się do sytuacji, zanim zostaną podjęte bardziej kompleksowe formy radzenia sobie.

Zachowanie poczucia własnej wartości. Mechanizmy obronne mogą pomóc w ochronie poczucia własnej wartości i samooceny. Idealizacja siebie lub projekcja swoich negatywnych lub / i nieakceptowanych cech na innych stanowią formę wsparcia emocjonalnego. 

Adaptacyjne radzenie sobie. Niektóre mechanizmy obronne, takie jak sublimacja, mogą przekształcać negatywne emocje czy impulsy w bardziej akceptowalne społecznie formy, np. osoba przeżywająca silną złość może ukierunkować tę energię w stronę realizacji jej zadań.

Ułatwienie codziennego funkcjonowania. W życiu codziennym mechanizmy obronne mogą pomóc skupić się na obowiązkach i wyzwaniach w obliczu nadmiaru trudnych emocji. Sprzyja to skutecznemu funkcjonowaniu w różnych obszarach życia.

Mechanizmy obronne – rodzaje i przykłady

Poniżej wymieniamy popularne mechanizmy obronne i przedstawiamy przykłady ich stosowania w życiu.

Wyparcie. Polega na nieświadomym odsuwaniu od świadomości myśli, uczuć czy wspomnień, które są zbyt bolesne lub nieakceptowalne. Przykład sytuacji: osoba, która doświadczyła traumatycznego wydarzenia w dzieciństwie, może całkowicie zapomnieć o tym zdarzeniu.

Projekcja. Polega na przypisywaniu swoich własnych nieakceptowalnych myśli, uczuć czy cech innym ludziom. Przykład sytuacji: osoba, która ma trudności z zaakceptowaniem własnej złości, może widzieć innych jako agresywnych.

Sublimacja. To przekształcanie prymitywnych czy nieakceptowalnych impulsów w bardziej społecznie akceptowalne działania czy twórczość. Przykład sytuacji: osoba, która ma silne instynkty agresywne, może skierować tę energię na trening sportowy.

Racjonalizacja. Polega na szukaniu logicznych i racjonalnych wyjaśnień dla własnych działań, pomijając przy tym prawdziwe, często nieświadome, motywy. Przykład sytuacji: osoba, która nie zdobyła awansu, może racjonalizować, twierdząc, że stanowisko to i tak wiązałoby się ze zbyt dużą odpowiedzialnością.

Regresja. To cofanie się do bardziej prymitywnych zachowań w sytuacjach stresowych. Przykład sytuacji: dziecko, które zaczyna znowu ssać kciuka po narodzeniu się rodzeństwa, reaguje na stres związany z utratą uwagi.

Zaprzeczanie. Polega na nieadekwatnym postrzeganiu rzeczywistości, nieprzyjmowaniu do wiadomości faktów w celu odsunięcia negatywnych myśli i uczuć, które mogłyby się z tym wiązać. Przykład sytuacji: osoba uzależniona od substancji może negować problem i przekonywać siebie, że kontroluje swoje używanie.

Intelektualizacja. Polega na rozważaniu zjawisk abstrakcyjnie i bez uczuć. Przykład sytuacji: osoba dowiaduje się o poważnej chorobie, ale skupia się wyłącznie na faktach medycznych, unikając emocjonalnego zaangażowania w sytuację.

Warto zaznaczyć, że to jedynie część mechanizmów obronnych. Stosujemy ich znacznie więcej. Niektóre omówimy w dalszej części artykułu, omawiając dojrzałe i niedojrzałe mechanizmy obronne.

Dojrzałe i niedojrzałe mechanizmy obronne

Różnica między dojrzałymi a niedojrzałymi mechanizmami obronnymi leży głównie w stopniu adaptacyjności, skuteczności w radzeniu sobie z trudnościami oraz wpływie na zdrowie psychiczne jednostki. Oto kilka kluczowych różnic:

Stopień adaptacyjności. Dojrzałe mechanizmy obronne są bardziej adaptacyjne i sprzyjają zdrowemu funkcjonowaniu psychicznemu. Pomagają jednostce radzić sobie z trudnościami w sposób konstruktywny. Niedojrzałe mechanizmy obronne mogą prowadzić do utrzymywania się problemów. Często utrudniają rozwiązanie konfliktów i przystosowanie się do zmian.

Skuteczność. Dojrzałe mechanizmy obronne pomagają osobie skutecznie przystosować się do sytuacji stresowej. Sprzyjają zdrowemu radzeniu sobie z emocjami i wyzwaniami. Ułatwiają konstruktywne działanie. Z kolei niedojrzałe mechanizmy obronne mogą dostarczać chwilowej ulgi, ale zazwyczaj nie rozwiązują problemu. Często prowadzą do powtarzających się wzorców dysfunkcyjnego zachowania.
Mogą utrudniać zdolność do samodzielnego rozwiązania trudności.

Wpływ na zdrowie psychiczne. Dojrzałe mechanizmy obronne wspierają zdrowie psychiczne, umożliwiając konstruktywne przystosowanie się do trudności. Sprzyjają rozwojowi osobowości i zdolności do radzenia sobie z emocjonalnymi wyzwaniami. Niedojrzałe mechanizmy obronne mogą prowadzić do problemów zdrowia psychicznego, gdy są nadmiernie stosowane. Wzmacniają mechanizmy unikania i utrudniają rozumienie i akceptację własnych emocji.

Samoświadomość. Dojrzałe mechanizmy obronne zazwyczaj są związane z wysokim poziomem samoświadomości i zdolnością do introspekcji. Osoba jest świadoma swoich emocji i dzięki temu umiejętnie radzi sobie z trudnościami. Niedojrzałe mechanizmy obronne często są związane z mniejszą świadomością i tendencją do unikania trudnych uczuć.
Jednostka może unikać głębokiego zrozumienia swoich motywacji.

Dojrzałe mechanizmy obronne zazwyczaj prowadzą do bardziej pozytywnych rezultatów i sprzyjają zdrowemu funkcjonowaniu psychicznemu. Dojrzałym mechanizmem obronnym jest np. akceptacja, która polega na przyjmowaniu trudnych faktów bez negacji czy zniekształcania rzeczywistości. Przykładem jest sytuacja, kiedy osoba dowiaduje się o diagnozie choroby, ale zamiast ją negować, akceptuje ten fakt, pozwala sobie na przeżywanie trudnych emocji i podejmuje konstruktywne działania. Dojrzałymi mechanizmami obronnymi są również: wspomniana już sublimacja, tłumienie (supresja) i altruizm. Supresję obrazuje postawa, która wyraża stwierdzenie „Pomyślę o tym jutro” i pamiętanie, aby pomyśleć o tym jutro. To nie ucieczka, lecz przeniesienie w czasie rozwiązania danej sytuacji. Projekcja, racjonalizacja, wyparcie, które są niedojrzałymi mechanizmami obronnymi, powodują tworzenie fałszywego obrazu rzeczywistości oraz samego siebie, utrudniają budowanie zdrowych relacji.

Masz trudności i potrzebujesz wsparcia?

Mechanizmy obronne – podsumowanie

Mechanizmy obronne to adaptacyjne narzędzia wspomagające radzenie sobie z życiowymi trudnościami. Nie możemy jednak ignorować negatywnych skutków nadmiernej ochrony siebie w niedojrzały sposób, która prowadzi do osłabionego kontaktu z własnymi uczuciami, problemów interpersonalnych oraz chronicznego stresu. Przewaga stosowania niezdrowych mechanizmów obronnych może również stanowić zagrożenie dla zdrowia psychicznego, przyczyniając się do powstawania różnych zaburzeń. Ważne jest, aby zwiększać samoświadomość w obszarze stosowanych strategii ochronnych, by móc je rozpoznawać i modyfikować. 

 

Mogą Cię także zainteresować inne nasze artykuły: Objawy depresji – charakterystyka | Widoki – Twoja Psychoterapia (widokipsychoterapia.pl)

Uogólnione zaburzenie lękowe (GAD) – objawy, przyczyny, leczenie (widokipsychoterapia.pl)

 

Odwiedź nas również na Facebooku : Widoki – Twoja Psychoterapia | Warsaw | Facebook 

oraz Instagramie: Widoki – Twoja Psychoterapia (@widoki_twoja_psychoterapia) • Zdjęcia i filmy na Instagramie

Obserwuj nas i bądź na bieżąco

Zobacz także

Zdrada w związku to zawsze doświadczenie bardzo bolesne. Dla wielu par jej pojawienie się oznacza koniec związku. Dla niektórych – jest to szansa na uważne przyjrzenie się relacji i stworzenie bardziej satysfakcjonującego związku, np. w procesie psychoterapii. W naszym artykule przedstawiamy, po co niektóre osoby zdradzają, jakie są skutki zdrady i jak sobie poradzić po […]

Aseksualność to jedna z wielu orientacji seksualnych. W artykule przedstawiamy definicję aseksualności oraz cechy, które często się z nią wiążą. Przyjrzymy się też spektrum aseksualności, które obejmuje różnorodne identyfikacje, aby przybliżyć kwestię niejednorodności aseksualności – obejmuje ona wiele rozmaitych odcieni i doświadczeń. Omówimy też trudności, z jakimi mogą się spotykać osoby aseksualne. Aseksualność – co […]

Prokrastynacja – co to takiego? Czy ma coś wspólnego z lenistwem? Otóż jest to problem polegający na odraczaniu wykonywania aktywności w różnych dziedzinach życia. Ma on wiele negatywnych skutków, przede wszystkim dla osoby prokrastynującej, ale także dla otoczenia. W artykule przedstawiamy definicje, przyczyny prokrastynacji, jej konsekwencje i wskazówki, jak poradzić sobie z tym problemem. Prokrastynacja […]