Składniki osobowości – z czego zbudowana jest osobowość człowieka?

Składniki osobowości to względnie trwałe cechy, struktury poznawcze i mechanizmy samoregulacji, które razem decydują o tym, jak człowiek myśli, czuje i działa. Teoria cech opisuje osobowość przez stałe predyspozycje, takie jak ekstrawersja czy sumienność, a podejście poznawcze – przez sposób, w jaki umysł interpretuje informacje i nadaje im sens. Współczesna psychologia łączy obie perspektywy: cechy wyznaczają ogólne tendencje, a procesy poznawcze i motywacyjne odpowiadają za to, jak te tendencje ujawniają się w konkretnych sytuacjach. Osobowość nie jest przy tym niezmienna – badania podłużne pokazują, że zmienia się przez całe życie, także pod wpływem psychoterapii.

Czym są składniki osobowości według psychologii?

Psychologia nie ma jednej definicji osobowości, ale dwa podejścia okazały się szczególnie wpływowe: teoria cech oraz podejście poznawcze. Amerykański badacz Dan McAdams zaproponował w 1995 roku model, który je porządkuje. Według niego osobowość człowieka można opisywać na trzech poziomach:

• cechy dyspozycyjne – ogólne, stabilne tendencje (np. ekstrawersja, neurotyczność),
• charakterystyczne adaptacje – cele, wartości, strategie radzenia sobie i przekonania o sobie,
• tożsamość narracyjna – opowieść, którą tworzymy o sobie, łącząca fragmenty własnej przeszłości z planami dotyczącymi przyszłości.

Każdy poziom odpowiada na inne pytanie. Cechy mówią, jak ktoś zwykle reaguje, adaptacje – czego chce i jak to osiąga, a narracja – kim się czuje. Dopiero całość pozwala zrozumieć, dlaczego osobowość jednego człowieka tak bardzo różni się od osobowości drugiego.

Teoria cech: stałe predyspozycje

Teoria cech zakłada, że osobowość ludzi można opisać za pomocą ograniczonej liczby wymiarów, które ujawniają się w wielu sytuacjach. Gordon Allport i Henry Odbert w 1936 roku przejrzeli słownik języka angielskiego i znaleźli w nim 17 953 słowa opisujące właściwości ludzi. Raymond Cattell zredukował tę listę metodą analizy czynnikowej do 16 czynników, które nazwał cechy źródłowe – w odróżnieniu od cech powierzchownych, widocznych gołym okiem. Cechy źródłowe miały tłumaczyć, dlaczego pozornie różne właściwości zachowań (np. punktualność i porządek na biurku) idą w parze.

Najlepiej udokumentowany model to dziś Wielka Piątka (Costa i McCrae). Obejmuje ona:

• neurotyczność – skłonność do przeżywania lęku, smutku i napięcia,
• ekstrawersję – człowiek o wysokiej ekstrawersji jest zwykle energiczny, towarzyski i szuka bodźców oraz przyjemności w kontakcie z innymi,
• otwartość na doświadczenie – ciekawość, wyobraźnia, wrażliwość estetyczna,
• ugodowość – zaufanie, empatia, skłonność do współpracy,
• sumienność – zorganizowanie, wytrwałość i odpowiedzialne podejście do zadań.

Badania bliźniąt wskazują, że cechy te są w około 40% dziedziczne (metaanaliza Vukasović i Bratko, Psychological Bulletin, 2015). Cechy nie są jednak wyrokiem, a ich względna stałość rośnie z wiekiem stopniowo: według metaanalizy Robertsa i DelVecchio z 2000 roku, obejmującej 152 badania podłużne, korelacja cech w czasie wynosi ok. 0,31 w dzieciństwie, 0,54 w wieku studenckim i aż 0,74 między 50. a 70. rokiem życia. Takie wskaźniki stałości pokazują, że osobowość dojrzewa przez dekady, a nie „zastyga” w dzieciństwie. Warto też pamiętać, że mowa o stałości pozycji względem innych ludzi, a nie o braku jakichkolwiek zmian.

Podejście poznawcze: osobowość jako system przetwarzający informacje

Teoria cech dobrze przewiduje, jak ktoś zachowa się „średnio”, ale gorzej wyjaśnia, dlaczego ta sama osoba bywa pewna siebie w pracy, a wycofana na rodzinnych spotkaniach. W 1968 roku Walter Mischel pokazał, że korelacje między cechami a pojedynczymi zachowaniami rzadko przekraczają 0,30. Spójność zachowania okazała się mniejsza, niż zakładano. Nie znaczyło to, że osobowość nie istnieje, lecz że teoria cech nie opisuje wszystkich procesów, które nią kierują.

Odpowiedzią było podejście poznawcze. Już w 1955 roku George Kelly opisał człowieka jako „naukowca”, który nieustannie testuje hipotezy o świecie. Narzędziem tego testowania jest konstruowanie poznawcze, czyli tworzenie konstruktów osobistych – par pojęć typu „bezpieczny–groźny” czy „kompetentny–nieudolny”. To przez sieć takich konstruktów patrzymy na rzeczywistość, a ich liczba i elastyczność różnicują ludzi bardziej niż sama treść. Ktoś, kto ma niewiele konstruktów, ocenia innych czarno-biało; osoba z bogatym systemem konstruktów dostrzega więcej odcieni. Dla Kelly’ego osobowość to zorganizowany system konstruktów, a poznanie świata – nieustanne sprawdzanie, czy nasze przewidywania się sprawdzają.

Mischel i Shoda w 1995 roku rozwinęli to w model CAPS (Cognitive-Affective Personality System). Wyróżnili poznawcze składniki tego systemu, takie jak:

• sposoby kodowania sytuacji (jak kategoryzujemy to, co się dzieje – to pierwsze poznanie sytuacji, zanim w ogóle zareagujemy),
• oczekiwania i przekonania, w tym wiara we własną skuteczność,
• afekty, czyli typowe reakcje uczuć,
• cele i wartości,
• kompetencje oraz plany samoregulacji.

Osobowość ujawnia się tu jako stabilny wzorzec „jeśli… to…”: jeśli ktoś mnie ocenia, to się wycofuję; jeśli mam swobodę, to działam śmiało. Do tej grupy należą też style poznawcze – charakterystyczne sposoby przetwarzania danych, np. myślenie globalne lub analityczne, impulsywne lub refleksyjne. Style poznawcze wpływają na to, jakie informacje zauważamy, a jakie pomijamy. W tym ujęciu osobowość to nie tylko zestaw etykiet, lecz system przetwarzający informacje w unikalny sposób.

Jak osobowość tworzy programy działania?

Jedną z najważniejszych funkcji osobowości jest planowanie. Osobowość tworzy programy działania – wewnętrzne scenariusze, które łączą cel, sposób jego osiągnięcia i kryteria sukcesu. Takie programowanie przebiega w kilku krokach:

• ustanawianie celów – wybór tego, do czego chcemy dążyć, zgodnie z naszymi wartościami,
• oceny celów – szacowanie, czy cel jest realny, ważny i wart wysiłku (te oceny zmieniają się wraz z nastrojem, dlatego w depresji niemal każdy cel wydaje się nieosiągalny),
• antycypacja wyników działania – umysł przewiduje skutki różnych dróg, korzystając z doświadczeń i wyobrażeń,
• uruchomienie energii – programy zasilane są przez stany emocjonalne i motywację.

Badacze samoregulacji Charles Carver i Michael Scheier opisali ten mechanizm jako pętlę sprzężenia zwrotnego: porównujemy aktualny stan z celem, a rozbieżność uruchamia działanie. Kolejne oceny postępu decydują o tym, czy kontynuujemy. To, jak szybko się zniechęcamy, zależy od przebiegu stanów motywacyjnych – od oczekiwania przyjemności, ale też od lęku przed porażką.

Ludzie z wysoką sumiennością częściej tworzą szczegółowe programy i trzymają się ich. Roberts i współpracownicy (2007, Perspectives on Psychological Science) wykazali, że cechy osobowości przewidują długość życia, rozwód i sukces zawodowy z siłą porównywalną do statusu społeczno-ekonomicznego i inteligencji.

Dobór strategii działania adekwatnych do sytuacji – od czego zależy?

Sam plan nie wystarczy. Równie ważny jest dobór strategii działania adekwatnych do warunków, które się zmieniają. Jedną z funkcji osobowości jest dostrajanie, czyli bieżące dopasowywanie sposobu działania do wymagań otoczenia. Osoba o elastycznej osobowości inaczej rozmawia z dzieckiem, inaczej z przełożonym, a mimo to pozostaje sobą.

Skuteczne dostrajanie zachowań do kontekstu zależy m.in. od:

• przekonania o własnej skuteczności – Albert Bandura pokazał, że wiara w to, że „dam radę”, przewiduje wytrwałość lepiej niż obiektywne umiejętności,
• elastyczności poznawczej – zdolności do zmiany perspektywy, trafnego odczytania nowych warunków i rezygnacji z nieskutecznych rozwiązań,
• regulacji emocji – wysokie napięcie zawęża pole uwagi i sprzyja sztywnym, nawykowym reakcjom,
• historii uczenia się – uczenie się przez doświadczenie sprawia, że strategie radzenia sobie, które kiedyś działały, stają się automatyczne, nawet jeśli dziś szkodzą.

Indywidualne różnice są tu ogromne. Ludzie różnią się tym, jak szeroki mają repertuar zachowań i jak łatwo porzucają strategie, które przestały działać. Ktoś, kto zna tylko jedną odpowiedź na konflikt – np. unikanie – będzie ją stosował wszędzie, także tam, gdzie przynosi straty. Poczucie, że „nie mam wyboru”, często nie wynika z sytuacji, lecz z ograniczonej puli strategii. Niemożność zmiany reakcji mimo dobrych chęci bywa sygnałem, że warto przyjrzeć się jej źródłom z psychoterapeutą w ośrodku Widoki.

Podstawowe funkcje osobowości: sens i integracja, czyli naszym doświadczeniom dostarczanie podstaw tożsamości

Poza planowaniem i dostosowaniem osobowość pełni podstawowe funkcje interpretacyjne. Najważniejszą z nich jest nadawanie znaczenia temu, co nas spotyka. Struktury poznawcze odpowiadają tu za integrację informacji z różnych źródeł: ciała, emocji, pamięci i relacji z innymi. To samo wydarzenie – rozstanie, awans, choroba bliskiej osoby – każdy przetwarza przez własny system przekonań. Różnice w interpretacji wynikają z tego, że poznanie zawsze jest selektywne: zauważamy to, co pasuje do naszych oczekiwań.

Funkcja integracyjna polega na łączeniu rozproszonych doświadczeń, uczuć i procesów poznawczych w spójną całość. Dzięki niej mamy poczucie, że jesteśmy tą samą osobą wczoraj, dziś i jutro. McAdams nazywa to tożsamością narracyjną: opowieścią, w której interpretujemy fragmenty własnej przeszłości i wyobrażamy sobie przyszłość. Badania nad narracjami pokazują, że ludzie, którzy opisują trudne wydarzenia jako punkty zwrotne prowadzące do rozwoju, deklarują wyższy dobrostan.

Nadawanie sensu nie zawsze jednak sprzyja zdrowiu. Jeśli osobowość konsekwentnie przypisuje porażkom stałe i wewnętrzne przyczyny („jestem beznadziejny”), utrwala to bezradność. Sposób, w jaki osobowość przeprowadza integrację doświadczeń, można jednak przebudować – na tym w dużej mierze polega praca terapeutyczna. Gdy klient zaczyna inaczej rozumieć własną historię, zmienia się też spójność jego obrazu siebie i jakość zachowań w relacjach.

Czym są procesy podmiotowej kontroli?

Procesy podmiotowej kontroli to mechanizmy, dzięki którym jednostki świadomie kierują własnym zachowaniem, zamiast tylko reagować na bodźce. Obejmują:

• samoświadomość – zdolność do zauważania własnych myśli, własnych emocji i potrzeb,
• monitorowanie – śledzenie postępów i porównywanie ich z przyjętymi standardami, czyli z zestawem standardów osobistych i społecznych,
• sterowanie przebiegiem działania – korygowanie kursu, gdy coś idzie nie tak, oraz kontrola nad przebiegiem emocji,
• hamowanie impulsów – odraczanie gratyfikacji na rzecz ważniejszych celów.

Tych procesów nie da się oddzielić od reszty osobowości: to dzięki nim cechy, przekonania i emocje przekładają się na konkretny wzorzec zachowań, a nie na przypadkowe reakcje.

W słynnym „teście pianki” Mischela dzieci, które potrafiły dłużej czekać na drugą nagrodę, osiągały później lepsze wyniki w nauce; dziś podobne zdolności samokontroli często bada się również za pomocą standaryzowanych testów psychologicznych online. Nowsza replikacja (Watts, Duncan i Quan, 2018) wykazała, że efekt jest słabszy, gdy uwzględni się pochodzenie społeczne, ale związek samoregulacji z funkcjonowaniem w dorosłości pozostaje dobrze udokumentowany.

Mechanizmy podmiotowej kontroli działają jak „zarząd” całego systemu. Monitorowanie własnych standardów może jednak stać się pułapką: zbyt wysoko zawieszona poprzeczka standardów rodzi chroniczne napięcie i perfekcjonizm, a zbyt słaba kontrola sprzyja impulsywności. Równowaga między sterowaniem a elastycznością to jeden z kluczowych celów, nad którymi pracują specjaliści w Widoki – Twoja Psychoterapia w Warszawie.

Kiedy warto przyjrzeć się swojej osobowości w psychoterapii?

Przez dekady uważano, że osobowość po 30. roku życia jest „zastygła jak gips”. Dane mówią coś innego. Metaanaliza Robertsa i współpracowników z 2017 roku (Psychological Bulletin), obejmująca 207 badań, wykazała, że interwencje kliniczne – przede wszystkim psychoterapia – zmieniają cechy osobowości w ciągu średnio 24 tygodni. Największe zmiany dotyczyły stabilności emocjonalnej, a efekty utrzymywały się w badaniach kontrolnych.

Warto rozważyć terapię, gdy mierząc się z trudnościami – w tym także z uzależnieniami, które wymagają specjalistycznego leczenia uzależnień w Warszawie – zauważasz, że nie radzisz sobie sam(a).

• powtarzasz te same schematy w relacjach z innymi, mimo że widzisz ich koszty, i nie rozumiesz źródła tych zachowań,
• trudno ci rozpoznawać i regulować własne emocje,
• masz wrażenie, że nie wiesz, czego chcesz, albo że cele innych ludzi są ważniejsze od twoich,
• reagujesz na stres w sposób nieadekwatny do sytuacji,
• porównujesz się z innymi tak często, że tracisz kontakt z tym, co sam(a) czujesz,
• brakuje ci spójności między tym, co cenisz, a tym, jak żyjesz.

W ośrodku psychoterapii Widoki w Warszawie pracujemy w różnych nurtach – od terapii poznawczo-behawioralnej, która bezpośrednio pracuje z konstruktami, przekonaniami i schematami (to właśnie schematy poznawcze często podtrzymują trudności), po podejście psychodynamiczne, sięgające do źródeł wzorców; więcej o różnych nurtach psychoterapii piszemy w osobnym tekście. Jeśli nie wiesz, który nurt będzie dla ciebie najlepszy, w Widoki – Twoja Psychoterapia można skorzystać z bezpłatnej, 30-minutowej konsultacji wstępnej ze specjalistką lub terapeutą w Warszawie, która pomaga dobrać terapeutę i formę wsparcia.

Podsumowanie: osobowość jako żywy system

Składniki osobowości to coś więcej niż lista cech w teście. To dynamiczny system: cechy wyznaczają skłonności, konstrukty osobiste filtrują rzeczywistość, programy działania nadają kierunek, a procesy podmiotowej kontroli pozwalają korygować kurs. Teoria cech mówi, kim jesteśmy przeciętnie, podejście poznawcze – jak to się dzieje w konkretnej chwili. Razem tłumaczą większość naszych zachowań – od drobnych wyborów po decyzje życiowe.

Najważniejsza wiadomość płynąca z badań brzmi: osobowość może się zmieniać. Zastanów się, które twoje reakcje są wyborem, a które nawykiem. Które przekonania o sobie przyjąłeś dawno temu i nigdy ich nie sprawdziłeś? Czasem właśnie to pytanie jest pierwszym krokiem do zmiany.

Źródła

1. Allport, G. W., & Odbert, H. S., Trait-names: A psycho-lexical study, Psychological Monographs, 1936.
2. McCrae, R. R., & Costa, P. T., Validation of the five-factor model of personality across instruments and observers, Journal of Personality and Social Psychology, 1987.
3. Mischel, W., & Shoda, Y., A cognitive-affective system theory of personality, Psychological Review, 1995.
4. McAdams, D. P., What do we know when we know a person?, Journal of Personality, 1995.
5. Roberts, B. W., & DelVecchio, W. F., The rank-order consistency of personality traits from childhood to old age: A quantitative review of longitudinal studies, Psychological Bulletin, 2000.
6. Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R., & Hill, P. L., A systematic review of personality trait change through intervention, Psychological Bulletin, 2017.
7. Bandura, A., Social cognitive theory: An agentic perspective, Annual Review of Psychology, 2001.