Zespół Aspergera a zachowania opozycyjno-buntownicze – kiedy „nie” jest sposobem radzenia sobie ze światem

Warto od razu odróżnić dwa pojęcia. Zespół Aspergera to zaburzenie neurorozwojowe – obecne od początku życia i związane z odmienną organizacją pracy mózgu. Zaburzenie opozycyjno-buntownicze to z kolei zaburzenie zachowania, które może, ale nie musi współwystępować z autyzmem. Jedno nie wynika automatycznie z drugiego: wiele dzieci z zespołem Aspergera nigdy nie przejawia nasilonego buntu, a wiele dzieci z ODD nie ma żadnych cech autyzmu.

Czym jest zespół Aspergera i jak ma się do spektrum autyzmu?

Przez dziesięciolecia ludzi z zespołem Aspergera opisywano jako osoby z „łagodniejszą” formą autyzmu: dziecko mówi płynnie, często bardzo wcześnie, a jednocześnie ma wyraźne trudności społeczne. Dla porównania autyzm wczesnodziecięcy (F84.0 w ICD-10) wiązał się zwykle z opóźnieniem rozwoju języka i częstszą niepełnosprawnością intelektualną. Oba stany klasyfikowano jako całościowe zaburzenia, choć zespół Aspergera uchodził za „wyspę” o odrębnych regułach.

Badania z ostatnich trzydziestu lat pokazały jednak, że granica między tymi kategoriami jest płynna. Dlatego Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w DSM-5, a później World Health Organization w ICD-11, połączyły je w jedno pojęcie: autism spectrum disorder. Osoba, którą dawniej diagnozowano z zespołem Aspergera, dziś otrzymuje rozpoznanie „zaburzenie ze spektrum autyzmu bez zaburzeń rozwoju intelektualnego i z zachowaną funkcją języka”.

Jak często dzieci rodzą się z autyzmem?

Według raportu amerykańskiego CDC z 2025 roku diagnoza ze spektrum autyzmu dotyczy 1 na 31 ośmiolatków. Metaanaliza Loomes, Hull i Mandy z 2017 roku wskazuje, że na trzech chłopców z autyzmem przypada jedna dziewczynka. Autorzy podkreślają jednak, że kobiety i dziewczęta z autyzmem są systematycznie niedodiagnozowane, bo częściej maskują swoje trudności – na przykład przez staranne naśladowanie zachowań koleżanek. W Polsce brakuje pełnych danych epidemiologicznych, ale liczba dzieci z autyzmem objętych kształceniem specjalnym rośnie z roku na rok.

Czym jest zaburzenie opozycyjno-buntownicze i co łączy je z zespołem Aspergera?

Zaburzenie opozycyjno-buntownicze (ang. oppositional defiant disorder, ODD) to według DSM-5 utrwalony, trwający co najmniej sześć miesięcy wzorzec gniewnego lub drażliwego nastroju, kłótliwego i buntowniczego zachowania albo mściwości. Warto równolegle przyglądać się objawom zespołu Aspergera oraz możliwościom diagnozy i wsparcia na różnych etapach życia, bo oba te obrazy kliniczne często się przenikają. W ICD-11 zaburzenie to ma kod 6C90. Jego typowe objawy to:

• częste wybuchy złości i gwałtowne reagowanie na drobiazgi,
• kłótnie z dorosłymi i ostentacyjne odmawianie wykonania poleceń,
• celowe irytowanie innych,
• obwinianie otoczenia za własne błędy,
• drażliwość i łatwe wpadanie w gniew.

Zaburzenie opozycyjno-buntownicze dotyczy około 3,3% dzieci w populacji ogólnej (metaanaliza Canino i współpracowników, 2010). U dzieci z autyzmem jest kilkukrotnie częstsze. Przegląd Kaat i Lecavaliera z 2013 roku szacuje częstość zaburzeń z kręgu opozycyjnego u dzieci w spektrum na 10–40%, zależnie od metody badania. Wśród dzieci z zespołem Aspergera, które mają dobrze rozwiniętą mowę, odsetek ten bywa wyższy – takie dziecko potrafi bowiem wyrazić sprzeciw słowami, a jego opór łatwiej zauważyć.

Zaburzenie opozycyjno-buntownicze współwystępujące z autyzmem ma też swoją dynamikę. U dzieci z zespołem Aspergera objawy opozycyjne nasilają się zwykle w wieku szkolnym, gdy rośnie liczba wymagań, i wyraźnie pogarszają funkcjonowanie w klasie. Nieleczone zaburzenie może w kolejnych latach życia przejść w poważniejsze zaburzenie zachowania, dlatego wczesna diagnoza i ustalenie, jakie przyczyny stoją za buntem, mają tak duże znaczenie.

Dlaczego to nie zawsze „klasyczne” ODD?

Tu pojawia się kluczowa różnica. Zaburzenie opozycyjno-buntownicze w klasycznym rozumieniu wiąże się z wrogością wobec autorytetu. U dzieci z zespołem Aspergera opór ma zwykle inne źródło:

• sztywność poznawczą – zmiana planu wywołuje realny lęk, a nie złość na rodzica,
• przeciążenie bodźcami – hałas, światło czy szorstka metka potrafią doprowadzić do wybuchu,
• dosłowne rozumienie poleceń – „posprzątaj pokój” bez konkretów bywa zadaniem niewykonalnym,
• trudności z przetwarzaniem informacji społecznych – dziecko nie zauważa, że rodzic jest zmęczony, więc nie dostosowuje swojego tonu.

Część badaczy opisuje także profil skrajnego unikania wymagań (pathological demand avoidance, PDA), po raz pierwszy scharakteryzowany przez Elizabeth Newson. Nie jest to osobne zaburzenie w ICD-11, ale ten opis pomaga zrozumieć dzieci z autyzmem, dla których każde polecenie – nawet dotyczące czegoś przyjemnego – wywołuje opór.

Pierwsze objawy u dzieci – na co zwrócić uwagę w domu i w przedszkolu?

Pierwsze objawy zespołu Aspergera często umykają uwadze, bo dziecko dobrze mówi i bywa uznawane za „małego profesora”. Sygnały ostrzegawcze widać jednak zwykle już w wieku przedszkolnym. W przedszkolu nauczyciele mogą zauważyć, że dziecko:

• woli bawić się obok rówieśników niż z nimi i ma trudności w kontaktach z rówieśnikami podczas zabaw grupowych,
• ma specyficzne zainteresowania (np. rozkłady jazdy, dinozaury, flagi), a ich intensywność wyraźnie odbiega od tego, co typowe dla wieku,
• rzadko używa gestów i mimiki, słabo odczytuje gesty innych osób i nie reaguje na wiele sygnałów niewerbalnych,
• gwałtownie reaguje na hałas, zapachy czy faktury ubrań i jedzenia,
• domaga się stałych rytuałów, a powtarzające się czynności wykonuje w niezmiennej kolejności,
• ma kłopot z naśladowaniem ruchów w zabawach – niezgrabność ruchowa to cecha opisana już przez samego Aspergera,
• układa przedmiotów w rzędy zamiast się nimi bawić lub koncentruje się na jednym ich elemencie, np. na kółkach samochodu.

U dziewczynek obraz bywa subtelniejszy: zainteresowania wydają się „typowe” (np. konie, książki), za to ich intensywność jest nietypowa, a naśladowanie rówieśniczek pozwala długo ukrywać trudności społeczne.

Kiedy pojawia się bunt?

Zachowania opozycyjne narastają zwykle wtedy, gdy rosną wymagania otoczenia: w zerówce, na początku edukacji szkolnej, w okresie dojrzewania. Dziecko autystyczne, które w szkole funkcjonuje pozornie dobrze, może zużywać całą energię na „trzymanie się” – i wybuchać dopiero po powrocie do domu. To zjawisko, nazywane czasem efektem butelki coli, bywa mylnie odczytywane jako bunt wobec rodziców. Tymczasem dom jest po prostu miejscem, w którym dziecko z zespołem Aspergera czuje się na tyle bezpiecznie, by przestać się kontrolować.

Jak rozpoznać zespół Aspergera, gdy na pierwszy plan wychodzi bunt?

Jeśli dziecko trafia do specjalisty z powodu agresji czy odmowy, istnieje ryzyko, że diagnoza zatrzyma się na ODD lub ADHD, a autyzm pozostanie niezauważony. Żeby trafnie rozpoznać zespół Aspergera, diagnosta powinien:

1. Zebrać szczegółowy wywiad rozwojowy od okresu niemowlęcego – dotyczący mowy, zabawy, kontaktu wzrokowego i reakcji na bodźce.
2. Ustalić, w jakich sytuacjach pojawia się opór – czy dotyczy głównie zmian, hałasu i niejasnych poleceń, czy raczej konkretnych osób.
3. Zastosować standaryzowane narzędzia, takie jak ADOS-2 i ADI-R.
4. Poprosić o opinię nauczycieli i porównać zachowanie dziecka w różnych sytuacjach – w domu, w szkole, u dziadków.
5. Ocenić współwystępujące trudności: lęk, ADHD, zaburzenia nastroju.

Czy można rozpoznać zespół Aspergera u dorosłych?

Tak – coraz więcej osób otrzymuje diagnozę dopiero w dorosłości. Często są to kobiety, które przez lata kamuflowały swoje trudności, kopiując zachowania innych. Diagnoza w dorosłym wieku przynosi zwykle ulgę: dawne konflikty, łatka „trudnego dziecka” i wieloletnie poczucie odmienności nagle zyskują sens. Rozpoznanie u dorosłych opiera się na podobnych zasadach co u dzieci, choć diagnosta musi uwzględnić, jak wiele strategii kompensacyjnych dana osoba wypracowała.

Skąd biorą się zachowania opozycyjne? Przyczyny ukryte w codziennym życiu

Przyczyny zachowań opozycyjnych u dzieci z zespołem Aspergera rzadko są jednorodne. Badania wskazują na kilka nakładających się mechanizmów, które w codziennym życiu rodziny splatają się ze sobą.

Przeciążenie bodźców sensorycznych

Nawet 90% osób z autyzmem doświadcza nietypowego przetwarzania bodźców sensorycznych. Nadwrażliwość na dźwięki czy dotyk sprawia, że zwykła wizyta w supermarkecie staje się dla dziecka torturą. Odmowa wyjścia z domu nie musi więc być buntem – może być próbą uniknięcia przeciążenia. Nadwrażliwość lub obniżoną wrażliwość na bodźce DSM-5 uznaje dziś za jedno z kryteriów diagnostycznych spektrum, a trudności w przetwarzaniu bodźców sensorycznych opisują niemal wszyscy rodzice dzieci w spektrum. Szkoła, z dzwonkami, gwarem korytarzy i jaskrawym oświetleniem, jest dla wielu dzieci miejscem nieustannego ataku bodźców sensorycznych. Gdy otoczenie jest głośne i chaotyczne, dziecko z zespołem Aspergera po prostu nie ma już zasobów, by stosować się do poleceń.

Dziecko autystyczne z nadwrażliwością słuchową może zatykać uszy, uciekać z klasy albo krzyczeć – i za każdym razem zostać ukarane za „złe zachowanie”. Tymczasem źródło leży w odmiennym przetwarzaniu bodźców sensorycznych, a nie w złej woli. Pomagają słuchawki wyciszające, przerwy w cichym pomieszczeniu i świadome ograniczanie bodźców sensorycznych w klasie.

Regulacja emocji i praca mózgu

Badania z zakresu neurologii i neuroobrazowania wskazują na różnice w łączności między ciałem migdałowatym a korą przedczołową mózgu u osób z autyzmem. W praktyce oznacza to, że emocje narastają szybciej, a ich wyciszenie trwa dłużej. Około połowa osób w spektrum ma cechy aleksytymii, czyli trudności w nazywaniu własnych stanów (przegląd Kinnaird i współpracowników, 2019). Dziecko, które nie wie, że jest przestraszone, wyraża strach złością. Rozwój mózgu w okresie dojrzewania dodatkowo nasila tę tendencję. Emocje, które u rówieśników szybko mijają, u dziecka z zespołem Aspergera potrafią utrzymywać się godzinami. Problemy z koncentracją, częste przy współwystępującym ADHD, dodatkowo utrudniają przełączenie uwagi z frustracji na szukanie rozwiązania.

Lęk i potrzeba kontroli

Metaanaliza van Steensel, Bögels i Perrin z 2011 roku wykazała, że co najmniej jedno zaburzenie lękowe ma prawie 40% dzieci i nastolatków w spektrum. Lęk bardzo często przybiera postać kontroli: dziecko kłóci się o każdy szczegół, bo tylko przewidywalność daje mu poczucie bezpieczeństwa. Osoby z zespołem Aspergera mają też tendencję do myślenia „czarno-białego”, co utrudnia elastyczne reagowanie na kompromisy. Dla wielu dzieci z autyzmem nawet drobna zmiana – inna droga do szkoły, zastępstwo w klasie – jest jak trzęsienie ziemi. Kiedy otoczenie wymaga elastyczności, której dziecko w danej chwili nie ma, pojawia się opór.

Niezrozumienie ze strony otoczenia

Ostatnim, często pomijanym elementem jest niezrozumienie ze strony dorosłych. Kiedy dziecko z autyzmem słyszy krzyk zamiast wyjaśnienia, a kara spada za coś, czego nie potrafiło przewidzieć, opór się nasila. Powstaje błędne koło: im większe niezrozumienie, tym więcej konfliktów, a im więcej konfliktów, tym silniej dorośli przekonują się, że mają do czynienia ze „złośliwym” dzieckiem. Między tymi elementami istnieją silne zależności – i to je właśnie warto przerwać. Otoczenie, które zamiast karać pyta „co się stało?”, często już po kilku tygodniach widzi mniej wybuchów.

Osoby z zespołem Aspergera w codziennym funkcjonowaniu – relacje, praca i emocje

Zachowania opozycyjne zwykle łagodnieją z wiekiem, ale trudności w komunikacji społecznej pozostają z człowiekiem przez całe życie. Dorośli z zespołem Aspergera opisują, że w pracy bywają postrzegani jako „zbyt bezpośredni” czy „niechętni do współpracy”, choć w rzeczywistości po prostu mówią wprost to, co myślą.

Relacje z innymi ludźmi

W kontaktach społecznych największą trudność sprawia odczytywanie sygnałów społecznych: ironii, aluzji, mowy ciała. Relacje partnerskie i przyjacielskie wymagają z tego powodu jaśniejszej komunikacji, ale – wbrew stereotypom – osoby z zespołem Aspergera bardzo często pragną bliskości i budują trwałe, lojalne relacje. Kontakty z innymi ludźmi bywają jednak męczące; wiele osób potrzebuje po spotkaniu kilku godzin samotności, by odzyskać siły.

Dla wielu dorosłych z zespołem Aspergera trudne bywa także budowanie relacji w pracy i w rodzinie, bo niepisane reguły towarzyskie pozostają dla nich nieczytelne. W takich sytuacjach pomocne bywa skorzystanie ze wsparcia psychologicznego w ośrodku w Warszawie Woli lub pomocy doświadczonego psychologa w Warszawie, gdzie specjalista może pomóc zrozumieć te mechanizmy i znaleźć bardziej wspierające strategie. Relacje, w których druga strona mówi wprost, czego potrzebuje, są zwykle dla osób z autyzmem znacznie łatwiejsze niż te oparte na domysłach.

Praca i funkcjonowanie zawodowe

Dane dotyczące zatrudnienia pokazują, jak wiele zależy od otoczenia. W Wielkiej Brytanii pracę na pełen etat ma jedynie około 22% dorosłych z autyzmem (Office for National Statistics, 2020). Nie wynika to z braku kompetencji, lecz z barier w rekrutacji i środowisku pracy. Proste dostosowania – jasno opisane obowiązki, cichsze stanowisko, pisemne instrukcje – często wystarczą, by normalne funkcjonowanie w zespole stało się możliwe. Osoby z zespołem Aspergera często wyróżniają się w pracy koncentracją i rzetelnością, zwłaszcza gdy zajmują się czymś z obszaru swoich zainteresowań. Trudność sprawiają im natomiast spotkania bez agendy, nadmiar bodźców sensorycznych w otwartych biurach i nagłe zmiany priorytetów. W codziennym funkcjonowaniu firmy pomagają jasne zasady komunikacji społecznej, a przewidywalność poprawia funkcjonowanie całego zespołu.

Emocje dorosłych w spektrum

Dorośli z zespołem Aspergera, którzy w dzieciństwie słyszeli głównie krytykę, często zmagają się z niskim poczuciem własnej wartości, lękiem i depresją. Dla wielu z nich psychoterapia jest miejscem, w którym po raz pierwszy ktoś traktuje ich emocje poważnie, zamiast je korygować; w przypadku nasilonego lęku pomocne może być także specjalistyczne leczenie zaburzeń lękowych i nerwicy w Warszawie. Funkcjonowanie w społeczeństwie, które nie zawsze rozumie odmienność, wymaga ogromnego wysiłku – i ten wysiłek zasługuje na uznanie. U dorosłych z zespołem Aspergera częste jest zaburzenie depresyjne lub uogólnione zaburzenie lękowe (GAD), a nieleczone współistniejące zaburzenie wyraźnie obniża funkcjonowanie i jakość życia.

Jak zmienia się funkcjonowanie na różnych etapach życia?

Funkcjonowanie osób z autyzmem nie jest stałe. Okres dojrzewania bywa szczególnie trudny: nastolatki z zespołem Aspergera zaczynają dostrzegać swoją odmienność, a relacje z rówieśnikami stają się bardziej złożone. W tym czasie nasilają się też zachowania opozycyjne. W dorosłości wiele osób wypracowuje własne sposoby radzenia sobie, choć maskowanie objawów ma swoją cenę – badania łączą je z wypaleniem autystycznym i wyższym ryzykiem depresji. W takich sytuacjach pomocna bywa psychoterapia indywidualna w Warszawie lub szerzej rozumiana psychoterapia w Warszawie u polecanych specjalistów, która pozwala bezpiecznie przyjrzeć się swoim schematom funkcjonowania i napięciu związanym z wieloletnim kamuflowaniem trudności. Dorośli z autyzmem, którzy otrzymali diagnozę późno, często mówią, że dopiero wtedy mogli przestać udawać i zacząć dbać o własne funkcjonowanie. Z kolei dla psychoterapeutów i psychologów, którzy chcą pracować z takimi osobami, wartościową możliwością rozwoju bywa dołączenie do zespołu terapeutycznego w ośrodku w Warszawie, gdzie doświadczenie w pracy z osobami w spektrum jest szczególnie cenione.

Mocne strony, o których łatwo zapomnieć

Skupienie wyłącznie na trudnościach daje niepełny obraz. Mocne strony ludzi z zespołem Aspergera są dobrze udokumentowane:

• zdolności do długotrwałej pracy z wybranym tematem i ponadprzeciętna koncentracja,
• dbałość o szczegóły i wyczulenie na błędy,
• uczciwość i przywiązanie do zasad,
• myślenie systemowe i logiczne,
• głęboka wiedza w obszarze swoich zainteresowań,
• zdolności pamięciowe, szczególnie w odniesieniu do faktów i danych.

Te same cechy, które w przedszkolu wyglądają na upór, w dorosłości mogą stać się atutem zawodowym. Wiele osób z zespołem Aspergera odnajduje się w programowaniu, naukach ścisłych, analizie danych czy pracy badawczej. Dostrzeżenie mocnych stron wpływa także na samo dziecko: kiedy dorośli doceniają jego pasje, rzadziej musi bronić się oporem.

Badania nad osobami z autyzmem coraz częściej wskazują też na zdolności związane z rozpoznawaniem wzorców i świetną pamięć w obszarze zainteresowań. Rozwijanie zainteresowań dziecka – zamiast ich ograniczania – wzmacnia poczucie kompetencji na każdym etapie życia i pomaga budować relacje z rówieśnikami o podobnych pasjach. Nawet bardzo wąskie pole zainteresowań może stać się pomostem do rozmowy.

Jak wspierać dziecko i dorosłego? Terapia i strategie, które działają

Nie istnieje jedna terapia „na zespół Aspergera” – istnieją natomiast metody o dobrze udokumentowanej skuteczności w redukowaniu zachowań opozycyjnych i poprawie funkcjonowania; w części rodzin konieczne bywa też równoległe leczenie uzależnień w wyspecjalizowanym ośrodku w Warszawie, jeśli nałóg dodatkowo nasila konflikty i napięcie.

Trening rodzicielski

Randomizowane badanie Bearss i współpracowników opublikowane w 2015 roku w „JAMA” objęło 180 dzieci w wieku 3–7 lat z autyzmem i nasilonymi trudnymi zachowaniami. Ustrukturyzowany trening dla rodziców zmniejszył zachowania destrukcyjne o 48%, wobec 32% w grupie, która otrzymała jedynie psychoedukację. To jeden z najmocniejszych dowodów na to, że zmiana sposobu reagowania dorosłych realnie zmienia zachowanie dzieci, a pierwszym krokiem do niej bywa czasem skorzystanie z prostych narzędzi, np. darmowych testów i materiałów psychoedukacyjnych przygotowanych przez psychologów.

Trening umiejętności społecznych

Trening umiejętności społecznych (TUS) uczy dziecko rozpoznawania emocji, rozpoczynania rozmowy i rozwiązywania konfliktów z rówieśnikami. Programy takie jak PEERS, opracowany na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, mają potwierdzoną skuteczność w poprawie relacji społecznych u nastolatków ze spektrum. Kształtowanie umiejętności społecznych przebiega najlepiej w małych grupach, w których dziecko może ćwiczyć konkretne sytuacje. Dzieci z zespołem Aspergera uczą się tam takich umiejętności jak czekanie na swoją kolej, odczytywanie gestów czy przegrywanie w grach. Rozwijanie relacji społecznych wymaga czasu, ale umiejętności nabyte w grupie stopniowo przenoszą się do codziennego życia.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna

Terapia poznawczo-behawioralna jako naukowo potwierdzona metoda leczenia różnych trudności psychicznych dostosowana do potrzeb osób w spektrum pomaga radzić sobie z lękiem i złością. Dla dorosłych ważna bywa też psychoterapia skupiona na budowaniu tożsamości i radzeniu sobie z wieloletnim poczuciem bycia „nie takim”. W ośrodku Widoki – Twoja Psychoterapia w Warszawie zespół doświadczonych terapeutów wspiera dzieci, dorosłych i rodziny w pracy nad emocjami i kryzysami i terapeuci pracują zarówno z osobami, które mają już rozpoznanie, jak i z tymi, które dopiero szukają odpowiedzi. Psychoterapeuta pracujący z osobami z autyzmem dostosowuje formę spotkań: używa konkretnego języka, materiałów wizualnych i przewidywalnej struktury, często wychodząc od zainteresowań klienta.

Strategie na co dzień

• zapowiadanie zmian z wyprzedzeniem i korzystanie z planów wizualnych,
• formułowanie konkretnych, krótkich poleceń,
• dawanie wyboru („chcesz najpierw umyć zęby czy założyć piżamę?”),
• ograniczanie bodźców sensorycznych w miejscach, gdzie dochodzi do wybuchów,
• współpraca z nauczycielami w zakresie dostosowań w edukacji.

Jeśli dziecko wypowiada groźby wobec siebie lub sytuacja wymyka się spod kontroli, warto od razu poszukać pomocy: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 albo dziecięcy telefon zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12. W bezpośrednim zagrożeniu należy dzwonić pod 112.

Nowe spojrzenie na bunt – podsumowanie

Zespół Aspergera i zachowania opozycyjne łączy częste współwystępowanie, ale nie tożsamość. Zamiast pytać „dlaczego on mi się sprzeciwia?”, warto zapytać „co go w tej sytuacji przerasta?”. Ta drobna zmiana perspektywy często otwiera drogę do zupełnie innej rozmowy. Kiedy niezrozumienie ustępuje miejsca ciekawości, zmienia się cała atmosfera w domu.

Dzieci z zespołem Aspergera nie potrzebują „naprawiania”, lecz dorosłych, którzy pomogą im poznać siebie i świat. Zaburzenie opozycyjno-buntownicze, jeśli współwystępuje, warto leczyć – ale zawsze z uwzględnieniem tego, jak dziecko z autyzmem odbiera otoczenie.

Nowe spojrzenie nie oznacza rezygnacji z granic. Oznacza granice stawiane w sposób, który dziecko jest w stanie przyjąć. Warto zatrzymać się na chwilę i zastanowić: ile z „buntu” Twojego dziecka – albo Twojego własnego – to w rzeczywistości próba poradzenia sobie ze światem, który jest zbyt głośny, zbyt szybki i zbyt nieprzewidywalny?

Źródła

1. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
2. World Health Organization, International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11), 2022.
3. Simonoff E., Pickles A., Charman T. et al., Psychiatric disorders in children with autism spectrum disorders: prevalence, comorbidity, and associated factors in a population-derived sample, Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 2008.
4. Kaat A.J., Lecavalier L., Disruptive behavior disorders in children and adolescents with autism spectrum disorders: A review of the prevalence, presentation, and treatment, Research in Autism Spectrum Disorders, 2013.
5. Bearss K., Johnson C., Smith T. et al., Effect of parent training vs parent education on behavioral problems in children with autism spectrum disorder: a randomized clinical trial, JAMA, 2015.
6. van Steensel F.J.A., Bögels S.M., Perrin S., Anxiety disorders in children and adolescents with autistic spectrum disorders: a meta-analysis, Clinical Child and Family Psychology Review, 2011.
7. Loomes R., Hull L., Mandy W.P.L., What is the male-to-female ratio in autism spectrum disorder? A systematic review and meta-analysis, Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 2017.